Connect with us

Edukasaun

Estudante UNTL Fó Ultimatu Loron-tolu Demite Dosente MFB Deskonfia Prátika Asédiu Sexuál ba Estudante

Published

on

Hatutan.com, (06 Outubru 2025), Díli-Estudantes ativu sira husi Departamentu Polítikas Públikas, Fakuldade Siéncia Sosiais (FCS, sigla portugés) husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) fó ultimatu loron-tolu (3) demite dosente ho inisiál MFB tanba deskonfia prátika hahalok esédiu sexuál  hasoru estudante feto sira balu iha FCS.

Lee Mós: Zero Toleránsia Asédiu Seksuál iha Ensinu Superiór sira iha Timor-Leste

Estudantes ativu sira husi Departamentu Polítikas Públikas, Fakuldade Siéncia Sosiais (FCS, sigla portugés) UNTL fó ultimatu loron-tolu (3) demite dosente ho inisiál MFB tanba deskonfia prátika hahalok esédiu sexuál estudante feto sira balu. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Ultimatu ne’e hahú husi loron 06 to’o loron 08 fulan-Outubru ne’e  atu universidade  demite imediatamente MFB husi knaar hanesan dosente.

Portavós ba vitíma sira ba dosente MFB iha UNTL, José Alexandre Gama, hatete, UNTL nu’udar instituisaun estadu ne’ebé sai hanesan espasu ba estuda, peskiza no dedikasaun komunitária, hodi dezenvolve siénsia, teknolojia no kultura iha Timor-Leste.  Nune’e, UNTL tenke promove ambiente ida ne’ebé seguru, inkluzivu no edukativu.

Advertisement

“La iha toleránsia ba deskriminasaun no violénsia ho forma oioin kontra direitu ema nian, liu-liu violénsia bazeia ba jéneru, violasaun sexuál, asédiu sexuál hasoru estudante feto sira,” José Alexandre Gama hateten liuhosi konférensia imprensa iha resintu UNTL, Segunda (06/10/2025).  

Nia pronúsia katak iha UNTL, Fakuldade Siénsia Sosiais, Departamentu Polítikas Públikas, estudante feto sira hetan asédiu sexuál husi dosente, ne’ebé hatun sira nia dignidade, la sente seguru iha prosesu aprendizajen no balun lakon nia estudu. Tanba ne’e estudante ativu no alumi Departamentu Polítikas Públikas UNTL kondena maka’as hahalok ne’ebé dosente MFB halo ba estudante feto sira ne’e.

“Ami alumni no estudantes ativu sira husi Departamentu Polítikas Públikas, lamenta ho aktu ne’ebé halo husi Dosente MFB ho estatutu funsionáriu permanente ne’ebé uza nia poder ho modu oioin atu hetan benifisiu sexuál ba nia aan rasik,” José Alexandre Gama, hateten.

Nia haktuir, dosente MFB dala barak ona halo asédiu sexuál hasoru estudante sira iha Departamentu Polítikas Públikas, liuhusi meius komunikasaun sira hanesan WhatsApp no kontaktu diretemente ho forma eskrita no verbal, fó komentáriu ba atributu fiziku, obriga estudante manda fotografia ho hodi hatudu sira-nia orgaun sensitivu ba dosente ne’e.

“Ami estudante ativu no alumni husu atu demite imediatamente dosente MFB ne’e husi nia kargu nu’udar dosente,  husu mos Universidade atu prosesa kazu ne’e tuir dalan legal,” nia hateten.

Advertisement

Iha fatin hanesan portavós Martinho da Costa mós hateten,  hahalok ida ne’e la’ós foin akontese tinan ida ne’e, maibé kleur ona akontese hahalok ida ne’e, dosente ne’e nia profisonál tebes komete hahalok asédiu sexuál to’o estudante sira hasoru tenke rai telfone entaun laiha evidensia, no sempre lakon iha kazu sira hanesan ne’e.

“Ohin ita konsegue asegura evidensia balun ne’ebe maka natoon ona para ita demite dosente ida ne’e, evidensia ne’ebé maka agora ami asegura iha nain tolu, seidauk sura ho sira ne’ebe maka la konsegue espresa, la konsegue halo aprosimasaun, tanba  sira hetan presaun ne’ebe makaa’s”.

Estudante ne’e esplika, se dosente, fakuldade no universidade hakarak hatudu evidensia, iha ne’e evidensia, bele fó maibé tenke garante vitima sira nia onra, tanba estudante vitima barak loos maibé sira tauk lakohi ko’alia sai tanba hetan presaun  maka’as husi dosente MFB.

Iha fatin hanesan sasin estudante Nelisa da Costa Martins, haktuir,  hanesan estudante iha Departamentu Politikas Publikas, FCS-UNTL iha tinan 2019,  iha momentu ne’e nia prosesu aprendisazem lao ho di’ak iha semester V no VI maibé hahalok dosente MFB nia tenke transferensia ba Universidade da Paz (UNPAZ) hodi kontinua estudu.

“Iha momentu ami ezame materia Gestaun dos Projetos, momentu ne’eba ami hala’o ho ezame oral, eskrita la iha, iha ezame orál ne’e ha’u la tuir. Tanba ezame orál ne’e tuir naran alfabetu entaun ha’u nia kolega balun ne’ebé ezame uluk hetan asédiu sexuál iha balun mos liu husi mensagem. Entaun momentu ne’ebá ha’u rona ha’u tauk, ha’u ba uma relata ba ha’u nia pai katak ha’u lakhohi tuir  ezame tanba tauk ha’u ba mosu hanesan ha’u nia kolega sira liu tiha ona, iha momentu ne’ebá ha’u nia pai konsege kontaktu duni Reitór,” Nelisa haktuir situasaun nia hasoru iha komferensia Imprensa kampus Kaikoli.

Advertisement

Bainhira familia estudante ne’e kontaktu tiha Reitor, informasaun komesa espalla ona, no iha dosente MFB refere nia materia ba estudante ne’e mai partisipa mós dosente risku katak estudante ne’e la tuir aula.

“Ha’u komesa sente la dun di’ak, no ha’u hetan informasaun husi alin sira katak dosente ne’e dehan,  ha’u bele eskola iha ne’e to’o ferik mós ha’u nia valor nia sei la fó. Razaun ida ne’e ha’u konsege kreditu iha nia matéria”, haktuir estudante Nelisa.

Estudante ne’e konsege tuir materia selu-seluk maibé nia sente la konfortavel nia deside halo karta transferensia ba Universidade da Paz (UNPAZ).

Alumni Departamentu Politikas Publikas, Arminda Godinho Pereira, fó sasin katak hanoin hahalok ida ne’e feto barak sente durante ne’e, maibé ema barak sente  la barani atu ko’alia sai, iha tinan barak, Tanba ida ne’e la’ós hahú tinan ida ne’e maibé desde 2008.

“Ha’u rona husu mana sira barak maka esperensia ida ne’e, maibé ema barak la brani koalia sai, saida maka sira sente tanba dosente ne’e ganas teb-tebes, entaun dala ruma nia koko atu hanehan estudante sira husi valor ka la liu ba graduasaun,”.

Advertisement

Nia  mós husu ba estudante feto sira, agora tempu ona atu koalia sai predatór sexuál ne’ebe maka eziste iha universidade sira ne’e, forsa nafatin ba vitíma sira, vitima sira sei la la’o mesak, maibé ema hotu iha ne’e sei la’o hamutuk vitíma sira hodi hetan justisa.

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Edukasaun

Segunda, Timor-Leste hala’o ezame nasionál ba estudante finalista nivel sekundáriu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes 

(more…)

Continue Reading

Edukasaun

Kobransa Ilegál iha UNTL, Komisaun Instrusaun InvestigaDosente Na’in Rua

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli– Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL), liuhusi Komisaun Instrusaun, hala’o hela investigasaun ba dosente na’in rua iha Fakuldade Edukasaun no Humanidade, ne’ebé hetan alegasaun kona-ba kobransa ilegál ba estudante sira.

Pró-Reitor Asuntu Jurídiku, José Tomás Alves, ne’ebé nu’udar membru Komisaun Instrusaun, hatete katak kazu ne’e hahú bainhira estudante sira hato’o keixa ba estrutura kompetente iha UNTL. Depois, kazu ne’e refere ba Konsellu Disiplinár, ne’ebé kria Komisaun Instrusaun atu hala’o investigasaun.

José Tomás esplika katak Komisaun Instrusaun nomeia ona iha loron 17 Jullu 2026 no hahú servisu kedas. Tuir nia, suspensaun temporária ba dosente na’in rua ne’e importante atu evita interferénsia durante prosesu investigasaun no fó oportunidade ba estudante sira atu hato’o sira-nia deklarasaun ho liberdade.

“Nomeasaun husi Komisaun Instrusaun ne’e tun kedas iha loron 17 Jullu. Ami halo kedas servisu, tanba bainhira investigasaun la’o, profesór sira ne’e kontinua hala’o sira-nia atividade letiva, hanesan orientasaun no hanorin, ida-ne’e bele afeta estudante sira, tanba ne’e, Komisaun Instrusaun propoin ba Konsellu Disiplinár atu emite suspensaun ba dosente na’in rua,” José Tomás hatete iha Kampus Liceu, kuarta-feira, 14 Outubru 2026.

Advertisement

Nia hatutan, Konsellu Disiplinár emite karta suspensaun iha loron 8 Setembru 2026, ho prazu fulan ida, suspensaun ne’e atu para temporariamente atividade dosente sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever profisionál, no atu fasilita prosesu rona deklarasaun husi estudante sira.

“Karta suspensaun ne’e nia objetivu atu suspende temporariamente atividade profesór sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever, atu nune’e estudante sira bele ko’alia ho livre no fó oportunidade ba Komisaun Instrusaun atu rona sira-nia deklarasaun,” nia esplika.

Maski prazu suspensaun ne’e remata ona iha loron 8 Outubru 2026, ida-ne’e la signifika katak kazu ne’e rezolve ona. Tuir nia, prazu investigasaun bele estende se Komisaun Instrusaun konsidera katak kazu ne’e kompleksu no presiza tempu tan atu halibur evidénsia.

Nia hatete, komisaun sei kontinua rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova relevante sira atu bele konklui investigasaun ho kuidadu.

“Investigasaun ne’e sei kontinua, tanba ami presiza rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova sira. Hare’e ba komplesidade kazu ne’e, ami presiza tempu atu asegura katak prosesu investigasaun la’o ho di’ak,” nia afirma.

Advertisement

José Tomás hatete, depois Komisaun Instrusaun konklui relatóriu investigasaun, relatóriu ne’e sei submete ba autoridade kompetente iha UNTL, se hetan katak dosente sira viola duni sira-nia dever profisionál, Reitór sei foti desizaun tuir kompeténsia ne’ebé mak iha.

To’o agora, prosesu investigasaun sei kontinua, no alegasaun kona-ba kobransa ilegál ne’e sei presiza hetan konfirmasaun liuhusi rezultadu investigasaun.

Jornalista: Felix Fernandes

Advertisement
Continue Reading

Edukasaun

Estudante ne’ebé konkore ba ezame nasionál tenki iha dukumentu kompletu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes (more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending