Connect with us

Polítika

PGR Avoka Inkéritu Kazu Korrupsaun Sira iha CAC, Xanana Gusmão: Baze Bá Reforma Justisa

Published

on

Hatutan.com, (16 Abríl 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hateten dezintendimentu  Komisáriu Komisaun Anti Korrupsaun (CAC-sigla portugés), Rui Pereira dos Santos ho Prokuradór Jerál Repúblika (PGR)  Nelson de Carvalho, baze  bá atu reforma setór Justisa.

Lee Mós: Deputadu sira Preokupa PGR Avoka Inkéritu Kazu Korupsaun sira iha CAC

PM Xanana Gusmão. Foto/Marcelino Tomae

“Nune’e maka ita presiza reforma setór justisa, tanba kestaun ida-ne’e baze no importante tebetebes,” Primeiru Ministru Kay Rala Xanana hateten ba jornalista sira  hafoin  enkontru semanál ho Prezidente Repúblika José Ramos Horta iha palásiu Prezidensiál, Díli, Kinta (16/04/2026).

Xefe  ezekutivu   ne’e hatutan, dezintendimentu ne’e i fó ezemplu konkretu ida  katak, frajilidade sistema maka kazu ema ida ne’ebé moris iha Kupang iha tinan 1999, tuir mai mate ona iha 2008, maibé iha tinan 2014 família sei bele reklama no hasai nia kartaun eleitórál.

Advertisement

“Tribunál konsidera  ida-ne’e loos, maske  ema ne’e mate iha 2008, nunka mai vota iha Timor-Leste, maibé nia  kartaun  Eleitóral mosu iha 2014, tanba  ida-ne’e maka ita nia setór Justisa ne’e falla,” Xanana hateten.

Nia afirma problema sira ne’ebé mosu entre instituisaun sira hanesan Ministériu Públiku no Komisaun Anti Korrupsaun la’ós de’it kona-bá diferénsia opiniaun, maibé reflete problema  setoriál ne’ebé boot iha sistema justisa rasik

PM  Xanana  hatete  problema iha sistema judisiáriu, liu-liu relasiona ho kapasidade no kompeténsia instituisaun sira, la’ós problema foun, maibé akumuladu husi tempu naruk ona.

Nia  dehan iha tempu uluk  sei ho asesor portugés,  sira refere kona-bá istória Tribunal de Contas iha Portugál ne’ebé hahú ona husi tinan 1740,  hanesan ne’e kontinua adopta mai to’o Timor-Leste iha períodu independénsia. Maibé,   iha Timor-Leste, liuliu iha fulan Jullu tinan 1976 , implementasaun sistema ne’e la’o ho dezafiu boot, tanba kapasidade rekursu umanu limitadu.

“Ha’u uluk  mós ha’u ko’alia ona,  ho asesor portugezes kapás tebetebes, tanba sira ko’alia Portugés ida ne’ebé,  klaru atu mate,  temi husi 1740  iha ona camra de contas iha Portugál,  mai to’o iha ne’e,  to’o iha fulan Jullu tinan 1976, cambra de contas iha ne’e, ha’u  dehan kuitadu , ita mate iha ne’ebá Cambra de contas halo saída. Ne’ebé komu ita nia Juiz sira  la hatene lee, no la komprende Portugés,  dokumentu mahar tama bá tokon boot sira asina de’it,” dehan PM Xanana

Advertisement

Kona-bá prosesu bá oin CAC laiha ona kompeténsia hodi halo prosesu inkéritu  PM Xanana  fundamenta,  la’ós problema foun, maibé problema ne’ebé akontese ona husi tempu uluk.

“Ida-ne’e la’ós problema agora, maibé problema kleur, mais ha’u rona agora, ha’u la  bele dehan katak  ida ne’e maka iha razaun, mais loos duni iha Problema iha autoridade Judisiariu sira,” dehan PM Xanana.

PM Xanana  fundamenta,  la’ós problema foun, maibé problema ne’ebé akontese ona husi tempu uluk,  liubá, kazu sira barak ne’ebé pendente iha tribunál lakon progresu, balu to’o mate tiha, no balu seluk bele envolve governu sira uluk, inklui IV no V Governu.

Maske nune’e, PM  Xanana la fó konkluzaun klaru kona-bá sé desizaun atu limita kompeténsia CAC ne’e loos ka sala, maibé nia rekoñese katak iha duni problema iha autoridade judisiáriu sira.

“Ida-ne’e hotu tanba uluk kedas buat ne’e taka matan de’it, ne’ebé Ida-ne’e la’ós problema agora, maibé problema kleur, mais ha’u rona agora, ha’u la  bele dehan katak  ida ne’e maka iha razaun, mais loos duni iha Problema iha autoridade Judisiariu sira,” nia dehan.

Advertisement

Jornalista:Marcelino Tomae

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending