Connect with us

Nasionál

Xanana hanoin hikas enkontru istóriku ho Dom Martinho iha Mehara

Published

on

Hatutan.com, (22 Setembru 2026), Díli — Komandante Em Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, Domingu 20 Setembru 2026, la’o tuir fali nia ain fatin iha Suku Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautem.

Xanana Gusmão nu’udár Komandante Em-Xefe FALINTIL hatais fali farda FALINTIL iha ámbitu inaugurasaun monumentu memória Dom Martinho da Costa Lopes iha Mehara, Tersa (22/09/2026). Foto/GPM

Iha vizita “nostalgia” ne’e, PM Xanana lori jornalista sira husi media oioin, (eseptu Hatutan.com) hodi la’o tuir Xanana nia ain fatin, liuliu esplora istoria importante kona-ba nia enkontru istóriku no fundamental ba luta rezisténsia nian ho Dom Martinho da Costa Lopes iha loron  22 Setembru 1982.

“Ha’u lori imi jornalista mai, ha’u hamutuk ho  soldadu sira ne’ebé uluk ami hamutuk hodi konta istória ne’e, tanba lae dehan nia entrega saida, hasoru-malu halo saida, tanbasá mak hasoru-malu,” PM Xanana haktuir hanesan sita husi komunikadu imprensa ne’ebé Hatutan.com asesu.

Suku Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém, la’ós de’it fatin ida iha Ponta Leste Timor-Leste.

Advertisement

Bá lider karismátiku Xanana Gusmão, Mehara mak rai ida ne’ebé rai hela memória importante kona-bá luta rezisténsia, reorganizasaun forsa no kontaktu entre lideransa rezisténsia ho Igreja Katólika iha tinan sira 1977 to’o 1981.

Xanana konta fila-fali dalan naruk ne’ebé liu hosi Foho Matebian, Legumai, Oi, Iralafai, Soru to’o Mehara, molok nia hasoru malu ho Dom Martinho da Costa Lopes.

Iha tinan 1977–1978, situasaun iha sentru rezisténsia sai difísil tebes. Forsa rezisténsia no populasaun hasoru presaun boot hosi operasaun militár Indonézia, ne’ebé halo populasaun hosi Baucau, Venilale, Ossu, Viqueque, Uatolari, Uatocarbau, Tutuala, Iliomar, Lautém, Luro no Laga sa’e bá área Foho Matebian.

Iha tempu ne’ebá, presaun militár aumenta liután ho serku, morteiru, kaiñaun no atake hosi aviaun. Kondisaun populasaun mós sai todan tanba falta hahán no bee.

Iha situasaun ida-ne’e, populasaun barak mate tanba atake, moras no difikuldade atu hetan hahán no bee.

Advertisement

Ho kondisaun ne’ebé sai grave, lideransa rezisténsia reuni atu buka dalan foun hodi kontinua luta. Hosi ko’alia ho Prezidente Nicolau Lobato, desizaun ida maka mosu: transforma Ponta Leste sai zona rejiaun espesiál gerilla.

“Forsa hotu tenke mai to’o sentru. Ponta Leste sai rejiaun espesiál gerilla,” PM Xanana lembra kona-bá desizaun iha tempu ne’ebá.

Desizaun ne’e sai pontu importante ida bá reorganizasaun rezisténsia iha Ponta Leste, ho objetivu atu kontinua luta iha kondisaun ne’ebé inimigu aumenta presaun.

Legumai no Oi, “universidade gerilla”

Iha Novembru 1979, depois desizaun atu reorganiza rezisténsia, Xanana ho nia kompañia atravessa área Legumai, entre Baguia no Luro.

Advertisement

Iha momentu ne’ebá, nia konta katak forsa rezisténsia komesa fahe no balun rende, enkuantu sira seluk kontinua buka dalan atu akompaña populasaun ne’ebé tun hosi foho.

Iha área Oi, Xanana hela kleur hodi estuda no análize esperiénsia luta. Nia lori livru no dokumentu sira atu komprende di’ak liu oinsá atu organiza gerilla no adapta luta ho kondisaun rai-laran. Tanba esperiénsia no estudu ne’e, nia bolu Oi nu’udár “universidade gerilla”.

“Ne’e maka iha Oi ne’ebá ha’u estuda haree didi’ak saida mak sala, saida mak loos. Tanba buat sira ne’e hotu maka ha’u temi Oi nu’udár universidade gerilla,” Xanana Gusmão haktuir.

Ba Xanana, luta gerilla la depende de’it bá arma. Komandante no membru rezisténsia presiza koñese rai, koñese an rasik, koñese populasaun no koñese inimigu.

Nia hateten katak, iha guerra, ema ne’ebé la koñese nia rai bele lakon vantajen maski inimigu menus.

Advertisement

Hahú zona klandestina

Hafoin hosi reorganizasaun forsa, rede klandestina komesa hametin iha área Ponta Leste. Kontaktus ho populasaun no ema sira ne’ebé bele ajuda rezisténsia sai parte hosi estratéjia atu mantém komunikasaun no apoiu bá luta.

Xanana konta katak, hosi Mehara to’o Iralafai, nia aprende oinsá ema sira movimenta iha área ne’ebé kontrola hosi forsa Indonézia, inklui maneira atu atravessa postu militár sira sem halo suspeita.

Iha Soru, nia hasoru komandante sira hanesan Faluchai, Mauchai no Malurasa, no ko’alia kona-bá nesesidade atu reorganiza forsa sira iha Ponta Leste.

Depois, nia hamutuk ho Adelino Kau ba Laga, Quelikai, Ossu no Uatolari hodi buka komandante no forsa sira seluk atu hamutuk reorganiza rezisténsia.

Advertisement

Iha Maiu 1980, Xanana deside sai hosi área Matebian ho kompañia ida hodi buka no kontaktu ho forsa rezisténsia iha Timor tomak, ho objetivu atu hametin fali luta.

Iha 1981, lideransa rezisténsia bolu reuniaun iha Lalini hodi halo reorganizasaun rezisténsia. Paralelamente, rede klandestina kontinua hala’o atividade no dokumentasaun kona-bá situasaun no reorganizasaun luta.

Hosi Mehara, buka kontaktu ho Dom Martinho

Iha prosesu ida-ne’e, Xanana buka maneira atu kontaktu ho Bispu Dom Martinho da Costa Lopes, maibé tentativa da-huluk iha Dili la konsege tanba presaun no kontrolu inimigu.

Depois, kontaktu buka fali iha Mehara

Advertisement

Iha tempu ne’ebá, Xanana subar iha área leten, no kontinua akompaña situasaun hosi rádiu. Nia konta katak, bainhira Itália manán Kampionatu Mundu Futeból iha 1982, nia haruka mensajen bá Dom Martinho kona-bá vitória Itália, ne’ebé halo Dom Martinho hakfodak tanba nia hanoin katak oinsá ema iha ai-laran bele hatene rezultadu ne’e.

Xanana esplika katak, durante rezisténsia, rádiu, livru no kilat mak sasán sira ne’ebé nia konsidera importante tebes.

Enkontru ho Dom Martinho

Depois de rona katak Dom Martinho atu mai área Lospalos no Tutuala, Xanana no Liurai Miguel prepara kontaktu ho nia.

Iha momentu ida, Dom Martinho to’o besik Mehara. Enkontru ne’e akontese iha situasaun segredu, ho risku tanba área sei iha kontrolu militár.

Advertisement

Xanana konta katak Dom Martinho iha intensaun atu halo konfisaun no ko’alia kona-bá mudansa polítika no orientasaun foun iha rezisténsia.

Iha konversa ne’e, Xanana esplika bá Dom Martinho katak rezisténsia muda ona nia abordajen polítika, ho prioridade bá unidade no luta bá ukun-a’an, duké fó énfaze bá diferensa ideolójika hosi tempu uluk.

“Nia hakarak hatene loloos mudansa polítiku ne’e oinsá ona,” Xanana lembra.

Konversa ne’e la’o iha tempu naruk, enkuantu ema sira iha li’ur halo seguransa. Iha momentu ida, ema mai tuku odamatan atu fó avizu katak inimigu besik ona. Dom Martinho no ema sira ne’ebé hamutuk ho nia sai hosi fatin ne’e ho seguransa.

Bá Xanana, enkontru ho Dom Martinho iha Mehara sai parte importante ida hosi prosesu kontaktu no kompriensaun entre lideransa rezisténsia no Igreja Katólika iha períodu ida ne’ebé Timor-Leste sei iha hela okupasaun.

Advertisement

Dokumentu rezisténsia ne’ebé rai hela iha Mehara

Iha narasaun ne’e, PM Xanana mós ko’alia kona-bá dokumentu sira ne’ebé rezisténsia rai iha área Mehara. Dokumentu sira ne’e, tuir nia, inklui relatóriu no informasaun kona-bá reorganizasaun luta.

Bainhira Dom Martinho atu sai hosi área ne’e, Liurai Miguel no ema sira seluk halibur dokumentu sira no falun ho tais, antes lori bá kareta.

Xanana esplika katak dokumentu sira ne’e depois haruka bá delegasaun FRETILIN iha estranjeiru, no balun la konsege rai iha Museu da Resistência tanba iha 1999 situasaun seguransa no destruisaun dokumentu.

Memória ne’ebé presiza konta

Advertisement

Bá PM Xanana, memória kona-bá luta rezisténsia presiza konta ho loloos, liuliu bá jerasaun foun no jornalista sira, atu sira komprende prosesu naruk ne’ebé liu hosi povu Timor-Leste.

Nia hateten katak, vitória iha luta la mai hosi forsa armada de’it, maibé mós hosi kapasidade atu aprende, adapta, koñese rai, koñese populasaun no organiza rezisténsia.

“Tenke koñese o nia rain, tenke koñese o nia a’an didi’ak, koñese mós inimigu. Se lae, ita dehan funu ne’e tiru malu de’it,” nia afirma.

Narasaun hosi Mehara, hosi Foho Matebian to’o Oi, hosi zona klandestina to’o enkontru ho Dom Martinho, hatudu katak rezisténsia Timor-Leste iha períodu ne’e la’ós de’it kona-bá konfrontu armadu, maibé mós kona-bá reorganizasaun, aprendizajen, komunikasaun, unidade no relasaun ho populasaun.

Bá PM Xanana, fatin sira ne’ebé uluk sai parte hosi luta presiza sai mós fatin memória, atu istória sira ne’ebé akontese iha rai-laran la lakon hamutuk ho tempu. (*)

Advertisement

 

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Ezame eskrita kadete PNTL foun adia hodi ajusta ho diploma ministeriál

Published

on

By

Reportajen: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (22 Setembru 2026) Díli– Komisaun Juri bá rekrutamentu kadete foun Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) 2026, suspende ezame eskrita ba kadete sira hodi halo reajustamentu ba artigu balu iha diploma ministerial.

(more…)

Advertisement
Continue Reading

Nasionál

DNMG alerta sei akontese anin ho kategoria extremu iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com, (18 Setembru 2026), Díli–Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG) hasai alerta ida iha Sesta (18/09/2026), kona-bá intensifikasaun anin ho kategoria forte ba forte liu ka extremu iha rejiaun kosteira, tantu iha kosta norte, leste no oeste.

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Vise-PM Mariano Sabino Sei Aprezenta Lista Ema Na’in-20 Ba Xanana Atu Hili Ba Ministru Ensinu Superiór Siénsia no Kultura

Published

on

By

Hatutan.com, (7 Setembru 2026), Díli –Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Dezenvolvimentu Rurál nu’udar mós Prezidente Partidu Demokrátiku (PD), Mariano Assanami Sabino, rekolla ona lista fugura potensiál na’in-20  iha Partidu Demokrátiku atu enkamiña ba Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hodi bele hili  ba assume kargu Ministru Ensinu Superió, Siénsia no Kultura (MESSC, sigla portugés).

(more…)

Continue Reading

Trending