Connect with us

Nasionál

Governu Lansa Detailed Marine Survey Atu Garante Seguransa Pipeline Greater Sunrise Mai Timor-Leste

Published

on

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 Hatutan.com, (11 Novembru 2026), Díli– Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), Kuarta (11/11/2026), iha Porto Tibar,  lansa ofisialmente servisu Detailed Marine Survey (DMS) nu’udar etapa importante ida hodi prepara konstrusaun pipeline ne’ebé sei liga kadoras Greater Sunrise mai iha rai-maran Natarbora, Manatuto.

Ró Fugro sei halo estudu ba prosesu dezenvolvimentu dada kadoras Greater Sunrise mai Timor-Leste ne’ebé atraka ona iha Portu Tibar, Kuarta (11/11/2026). Foto/Maria Angelita Sandi Belo.

Ministru Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), Francisco da Costa Monteiro,  afirma katak lansamentu DMS ne’e hatudu katak esforsu atu lori gás husi Bayu-Undan ho Grerater Sunrise mai Timor-Leste la’ós de’it kompromisu polítiku, maibé presiza akompaña ho asaun konkretu no preparasaun téknika.

“Ho lansamentu ida-ne’e bele hatudu dadaun ona ba hotu-hotu iha Timor-Leste katak kestaun dada kadoras mai iha Timor-Leste ne’e la’ós kestaun polítika de’it, maibé importante ita tenke iha trasa katak ita nia objetivu mak ida-ne’ebé no ita nia polítika atu defende mak ida-ne’ebé, maibé mós presiza halo esforsu konkretu ba ida-ne’e,” Ministru MPRM, Francisco da Costa Monteiro, hateten.

Advertisement

Nia esplika katak survey ne’e nu’udar parte husi esforsu konkretu no kompromisu Estadu Timor-Leste nian atu konkretiza polítika dada kadoras mai Timor-Leste.

Parte MPRM ho nia entidade hotu,  halibur esforsu hotu-hotu ne’ebé nesesáriu no kapasidade sira ne’ebé iha atu bele konkretiza Timor-Leste nia planu ne’ebé iha atu kadoras Greater Sunrise mai Timor-Leste.

Ministru MPRM mós subliña katak lansamentu ne’e foin hahú prosesu ida, ne’ebé sei presiza kontinua ho etapa sira seluk to’o bele atinji objetivu dezenvolvimentu setór petróleu no gás nian.

Nia hatutan katak Governu iha meta atu atinji Final Investment Decision (FID) iha tinan 2029, hodi bele hahú konstrusaun no iha esperansa katak iha tinan 2034 Timor-Leste bele hahú produsaun mina no gás.

“Ita nia tarjetu mak 2029 ita halo Final Investment Decision (FID) hodi konstrusaun sira bele komesa para iha 2034 ita bele iha ona produsaun mina no gás,” Francisco da Costa Monteiro hateten.

Advertisement

Nia mós kongratula kompañia Fugro, tanba lori ró espesializadu hodi hala’o servisu survey tasi-laran ne’e.

“Hau hakarak kongratula Fugro tanba ró ida-ne’e ró espesializadu tebes. Sira mós foti dezafiu ida-ne’e hodi mai ajuda ita halo survey ida-ne’e,” Ministru MPRM dehan.

Iha eventu ne’e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão esplika, estudu kona-bá rota pipeline ne’e la’ós foin hahú agora, maibé prosesu ida ne’ebé hahú ona tinan 10 resin liubá, no agora Governu kontinua ho estudu kle’an liután.

Xanana hatete, estudu sira-ne’e presiza analiza kondisaun rai no tasi-laran, inklui movimentu rai, forsa ondas no estabilidade iha rai no tasi okos , atu asegura katak rota pipeline ne’e seguru.

“Agora la’ós ida-ne’e de’it, ró sira seluk mós atu ba hare’e rai ne’e to’os ka lae? La’o husi ne’ebé mak di’ak liu, tanba tenki hare’e problema rai nakdoko, ondas ne’e boot ka lae? Ne’ebé hare’e buat sira-ne’e hotu ne’ebé katak detalladu ona,” Xanana afirma.

Advertisement

Nia mós fó ezemplu konstrusaun estrada iha rai-laran atu esplika importánsia survey ne’e, katak molok konstrui estrada, presiza hatene uluk kondisaun rai, fatuk no área ne’ebé iha risku monu.

“Kuandu ita hahú halo estrada, tenki ba neneik-neneik hare’e iha ne’ebá rai monu, entaun tenki labele halo kedas estrada iha ne’e. Se halo hotu tiha kareta sira liu, rai mós monu. Ida-ne’e mak Detailed Marine Survey ne’e,” Primeiru-Ministru esplika.

Nia salienta katak estudu DMS sei hare’e lolos konsisténsia no estabilidade iha rai okos, liuhosi análize jeofízika no jeotéknika, atu asegura katak bainhira instala pipeline, estrutura ne’e bele hamriik metin no la hetan problema movimentu rai.

Diretór Kompañia Fugro, Loo Luh Shyong, hatete, iha programa levantamentu ne’e, Fugro sei lori perísia iha área geofízika, geodérnika no makoseanu atu halibur dadus kompletu kona-ba kondisaun tasi-laran, rai-okos no ambiente marinu.

Dadus ne’e sei sai nu’udar baze téknika importante ba Governu atu avalia kondisaun no viabilidade rota pipeline ne’ebé propoin, antes foti desizaun sira iha futuru.

Advertisement

Nia mós esplika katak dezafiu tékniku iha levantamentu ne’e bo’ot, liu-liu iha área tasi-laran husi Greater Sunrise to’o kosta súl Timor-Leste, ne’ebé iha fatin balu kle’an liu metru 3.000.

“Dezafiu tékniku mak signifikativu, to’o Greater Sunrise no kosta súl Timor-Leste nian iha ne’ebé kle’an bee nian sei to’o liu metru 3.000. Ami sei lori ami-nia esperiénsia bee-kle’an, teknolojia no perísia téknika atu komprende kondisaun sira iha pipeline ne’ebé propoin,” nia hatete.

Maski nune’e, Fugro konsidera katak teknolojia no levantamentu dadus la’ós objetivu finál, maibé importante liu mak oinsá dadus ne’e bele transforma sai koñesimentu ne’ebé útil ba desizaun nasaun nian.

“Nu’udar espesialista dadus geo, ami troka dadus ba koñesimentu ne’ebé ema bele hatete no halo buat ruma ba nia. Ami iha Fugro hamenus inserteza hodi nune’e desizaun importante sira bele halo ho konfiansa ne’ebé boot liu,” nia dehan.

Nia mós afirma relasaun servisu entre Fugro no Timor-Leste hahú ona iha tinan 2012, bainhira empreza ne’e fó apoiu ba estudu inisiál kona-ba pipeline husi Greater Sunrise ba Timor-Leste.

Advertisement

Depois de tinan 14, Fugro fila fali ho teknolojia foun, kapasidade ne’ebé aumenta no esperiénsia ne’ebé luan liu atu kontinua apoia Timor-Leste.

“Ami lori hamutuk saida mak ami aprende liu tiha tinan barak ho kapasidade ne’ebé ami iha ohin atu apoia Timor-Leste hodi hanoin ba desizaun sira iha futuru,” nia subliña.

Fugro reafirma katak sei servisu besik ho ministériu relevante sira, fahe perísia no entrega programa levantamentu ne’e ho seguru, di’ak no tuir padraun internasionál.

“Ho ami-nia servisu primeiru tinan 14 liubá, ami fila fali ho kapasidade bo’ot no teknolojia foun. Maibé ami-nia kompromisu ba Timor-Leste hela nafatin hodi entrega kompromisu no sai parseiru fiar nian ba tempu naruk,” nia taka.

Fugro espera katak liuhosi programa levantamentu detalladu tasi-laran ne’e, Timor-Leste sei hetan dadus geoespasiál no informasaun téknika ne’ebé kredível atu apoia desizaun soberanu kona-ba infraestrutura, rekursu naturais no dezenvolvimentu futuru nasaun nian. (*)

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Xanana: Mina La Maran, Kontratu Esplorasaun Bayu Undan Mak Remata

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Parlamentu Nasionál Aprova OJE 2027 iha Jeneralidade

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (11 Novembru 2026), Díli-Bankada opozisaun FRETILIN ho PLP vota abstain ba proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 . Mézmu nune’e, orsamentu ho total montante  billaun US$2,57 (US$2.568.500.000) aprova iha faze jeneralidade ho votu afavór 41.

(more…)

Advertisement
Continue Reading

Nasionál

Governu ho PN Hahú Diskute OJE 2027 ho Total Montante Billiaun US$2.57

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Trending