Connect with us

Nasionál

Polémika Naktuka Sensitivu, Xanana Sei Tun Direta Hodi Esplika bá Povu no Públiku

Published

on

Hatutan.com, (24 Janeiru 2024), Díli— Parlamentu Nasionál (PN) liuhosi Komisaun B ne’ebé trata assuntu Negosíu Estranjeiru no Seguransa konsidera polémika fronteira iha Naktuka Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambenu (RAEA) ne’e hanesan assuntu sensitivu, nune’e Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão sei tun direta hodi esplika bá povu iha área ne’ebá no mós bá povu Timor-Leste (TL) tomak.

Membru Komisaun B ne’ebé trata assuntu Negosíu Estranjeiru no Seguransa, deputadu Natalino dos Santos. Foto: Zita Menezes.

Membru Komisaun B, deputadu Natalino dos Santos hateten ida-ne’e iha plenária PN, Tersa (23/01/24) relasiona ho preokupasaun públiku oras ne’e daudaun.

Lee Mós: PN Levanta Preokupasaun Povu Atoni Kona-bá Rai Hektares 200 Tama bá Indonézia

Parte Komisaun B mós bolu ona autoridade sira hosi ekipa negosiadór bá Fronteira Maritima no Terrestre ne’ebé espliká ona bá Komisaun B katak depois maka Primeiru Ministru mak sei tun rasik bá Naktuka-Citrana hodi halo esplikasaun.

Advertisement

“Prosesu ne’e dedikadu no komplexu tinan 22 maka hetan nia solusaun, tanba ne’e ha’u senti deklarasaun sira ne’e hanesan tentativa hodi destroi tiha negosiasaun ne’e. Iha ne’ebá hateten katak, Primeiru Ministru sei tun bá Naktuka atu esplika. Prosesu ne’e naruk, ema rai na’in no lia-na’in sira mós partisipa hotu iha prossesu ne’e hamutuk ho ekipa rua ne’ebé mak halo servisu ne’e. Tanba ne’e kestaun sensitivu no husu kolega deputadu sira kalma tanba PM rasik sei esplika ida-ne’e,” nia hateten.

Iha fatin hanesan, deputada Lidia Norberta hosi Bankada FRETILIN, husu Gabinete Fronteira Maritima atu esklarese prossesu negosiasaun fronteira maritima no terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia tanba preokupasaun ne’ebé povu Naktuka foti relasiona ho polémika estaka ne’eb’e iha.

“Oinsá mak populasaun sira bele hetan fali informasaun ida katak sira nia natar sira nia to’os no rai ne’ebé sira hela bá, sira moris bá, tenki lakon fali 200 hektares. Ami mós rona katak dia 26 agora iha ona asinatura hosi delimitasaun fronteira ida-ne’e entre nasaun Timor-Leste no Indonézia,” nia hateten.

Kona-bá ne’e, Vise-Ministru Asuntu Parlamentár, Áderito da Costa Hugo hateten, nia labele adiante buat ruma iha ne’e tanba komisaun B bolu ona parte Gabinete Fronteira Maritima no Terrestre hodi rona direita no Primeiru Ministru rasik mak sei esplika buat ruma tuir ajendamentu ne’ebé sei halo iha Jakarta iha tempu badak.

FONTGIL Husu Labele Husik Rai Pedasuk Ida Hosi TL

Advertisement

Forum Organizasaun Naun Governamentál Timor-Leste (FONGTIL), Rede ba Rai hamutuk ho nia membru tomak husu bá Estadu Timor-Leste ho Repúblika Indonézia ne’ebé mak konklui ona negosiasaun Fronteira rai maran ninian ne’ebé sei asina iha loron 26 Janeiru 2024 iha Jakarta Indonézia kona-bá fronteira Naktuka Bene-ufe, Sub Rejiaun Oecusse ho Oepoli tenki bazeia bá istória.

“Ami hakarak hato’o ami nia hanoin balun kona-bá lala’ok sira ne’ebé sei akontese iha assina tratadu fronteira terestre ninian iha Sesta feira agora iha Jakarta entre Timor-Leste no Indonezia tenki bazeia ba istória,” diretor Ezekutivu FONGTIL, Valentim da Costa hateten iha salaun FONGTIL Caicoli, Kuarta (24/01/2024).

Tuir FONGTIL katak, iha tinan 1904 Portugal no Olanda asina akordu ida hodi dada fronteira entre Timor Portugues no Timor Olanda ne’ebé daudaun ne’e ninia estaka sei ezisti hela, maka iha tinan 1914 kompleta asina akordu iha tribunal arbitrajen internasionál  iha Fransa hodi kompleta kona-bá liña fronteira entre Timor Portugal no Timor Olanda.

Iha tempu hanesan pronvínsia 27 hosi Indonézia ne’e uza nafatin fronteira arbitrázen internasionál  ne’ebé deside ona ho pilar entre Timor-Leste ho Indonézia, depois de Timor-Leste Restaura ninia Independénsia konsidera Naktuka pertense ba Timor-Leste tuir akordu Internasionál  1914.

Depois Timor-Leste Restaura nia Independensia iha 2002 ho nia konstituisaun ne’ebé preve iha artigu 20 Soberania e Konstitusionalidade no artigu 3 sidadania no Artigu 4 kona ba territóriu, artigu 6 kona-bá objetivu estadu ne’ebé preve iha alina a) no artigu 8 relasoens internasionais iha alinea 1. No artigu 9 kona ba recepsaun do direitu internasionál  alinea 3, no artigu 49 Defesa da Soberania alinea 1.

Advertisement

Iha tinan 2018 governu hasai rezolusain ida iha tinan 2018 nu 22/2028 loron 5 de Dezembru nomeia Primeiru Ministru atuál hodi lidera ekipa negosiasaun fronteira terestre iha ne’ebé dadaun ne’e kontinua sai preokupasaun ba povu Naktuka, Bene – Ufe, Sub Rejiaun Oecusse tanba estaka ne’ebé ekipa tekniku Delimitasaun Fronteira hosi Timor-Leste no Indonézia harii afeta ba rai agrikultura Naktuka nian  kuaze hektares 270.

  1. Tanba ne’e mak Forum ONG Timor Leste rekomenda hodi ezizi ekipa tekniku hodi ba esplika no halo sosializasaun kona ba estaka ne’ebé sira harii.
  2. Husu mos Xefe negosiadór Timor-Leste no Indonézia atu adia asina tratadu fronteira terestres ne’e hodi fo oportunidade deside tuir akordu tribunal arbitrázen internasionál ne’ebé asina iha 1914 iha Fransa.
  3. Se akordu ida ne’e kontinua nafatin asina maka, sei afeta povu agrikultura iha Naktuka sei labele tan halo produsaun agrikultura inklui lakon rai eransa ba kultura lisan povu Naktuka nian.
  4. Akordu ida ne’e mos sei iha posibilidade povu iha Naktuka moris iha Inseguransa no provoka konflitu entre povu Naktuka ho povu Oepoli.
  5. Husu entidades hotu-hotu atu apoiu maximu hodi asegura Timor-Leste labele lakon nia rai pedasuk ida ne’ebé afeta ba ita nia soberania tantu Terestre, Tasi no Lalehan atu labele lakon rai pedasuk.
  6. Husu ba lia nain sira iha Oe-Cusse, autoridade, Organizasaun Rejistensia, Akademikus sira atu bele apoiu governu Sentral liu hosi aprezenta provas konkretus Kultural no evidensias istorikus atu bele ajuda governu Sentral hodi foti desizaun.
  7. Husu ba ekipa negosiador delimitasaun fronteira hodi akumula entidades ka ulun boot lisan sira iha Oe-Cusse, xefe suku, komunidade, no veteranus sira hodi hola parte iha desizaun ba delimitasaun Fronteira entre povu Naktuka ho povu Oepoli.
  8. Husu mos kontribuisaun komunidade iha fronteira sira atu apoio no haforsa knar instituisaun defeza no seguransa atu asegura jestaun fronteira ne’ebé diak no seguru, tantu iha lina fronteira Naktuka, Covalima no Bobonaro.
  9. Asina akordu entre Timor-Leste ho Indonezia ho aprosimasaun take and give ne’e atu dehan saida? (ita atu fo saida no simu saida husi akordo ida ne’e)
  10. Husu Parlamentu Nasional atu labele retifika tratadu ba fronteira Tereste ne’ebé sei asina iha Jakarta Indonézia iha Loron 26 janeiru 2024.

Jornalista Estajiária: Zita Menezes/Lazaro Pereira Quefi

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending