Connect with us

Polítika

Ronda Dahuluk Negosiasaun Fronteira Marítima TL-RI, Opozisaun Konsidera Kari Rai-Rahun Ba Povu Nia Matan

Published

on

Hatutan.com, (19 Agostu 2025), Díli– Sekretáriu Jerál FRETILIN, Mari Alkatiri nu’udár lider másimu ida iha opozisaun, konsidera diskusaun ronda dahuluk negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Indonézia ne’ebé hala’o iha Díli, Tersa (19/08/2025), hanesan atu kari rai-rahun ba povu nia matan.

Liuhosi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha edifísiu eis-titular iha Faról, Mari Alkatiri hateten problema mak iha ne’e Indonézia nia illa bara-barak no seidauk rezolve kestaun Naktuka, mas derrepente atu entrega Naktuka.

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Mari Alkatiri. Foto/Juvinal Cabral

“Agora negosiasaun fronteira marítima ne’e saida nian, ne’e  para hatudu de’it ami sei kontinua buka lejitimidade internasionál tanba mohu ona, ne’e mak atu lori fali Nobel hotu-hotu mai halo reuniaun iha ne’e tanba la iha ona lejitimidade iha nivel doméstiku iha rai laran buka lejitimidade iha internasionál,” eis Primeiru-Ministru ne’e hateten.

“Soe nafatin rai-rahun ba povu nia matan, ne’e para halo povu sira ne’e tuir balun dehan estúpida koletiva, ma ha’u dehan lae segueira koletiva, matan lakohi haree, tilun lakohi rona, ibun lakohi ko’alia, maibé la’ós estúpidu tanba husu ba broker sira ne’e mak estúpidu sira agora riku boot, kobra ema  hotu-hotu ne’e estúpidu, ha’u la  konkorda estúpidu koletiva maibé segueira koletiva,” Alkatiri tenik.

Advertisement

Mari Alkatiri hateten, atu rezolve diskusaun ba fronteira ne’e primeiru rezolve uluk Naktuka, se hakarak duni halo negosiasaun séria anaunsér  ba tasi Kosta Súl la iha problema boot ho Indonézia tanba fronteira ne’ebá definidu ona husi primeiru governu kedas.

“Husi primeiru governu mak define iha 67 fronteira ho Indonézia, primeiru governu kedas ne’e  mak ko’alia ida ne’e, agora soe daudauk rai-rahun ba povu nia matan katak ami sei halo ida ne’e,” Alkatiri hateten.

Iha Tersa ne’e, ofisiál seniór sira husi Timor-Leste ho Repúblika Indonézia, hahú ronda dahuluk tuur hamutuk hodi halo diskusaun ba kestaun negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Repúblika Indonézia.

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, iha oportunidade ne’e hakat ba kumprimenta  formal ho ofisial senior sira husi Indonézia ne’ebé nomeia husi Prezidente Repúblika Indonézia Prabowo Subianto.

Ronda dahuluk negosiasaun fronteira marítima TL-RI iha Díli, Tersa (19/08/2025). Foto/Marcelino Tomae

“Ha’u  mai komprimenta ofisiál delegasaun husi Indonézia ne’ebé Prezidente Prabowo Subanto  delega mai Díli atu hahú formalmente negosiasaun kona-bá fronteira marítima,” Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana hateten ba jornalista sira.

Xefe Governu Timor-Leste ne’e  informa,  Timor-Leste uluk kedas husu atu komesa diskusaun kona-bá fronteira marítima, maibé Indonézia  hakarak  halo akordu tuir lei internasionál ne’ebé konsidera rai mak  komanda tasi, no bainhira hasoru Prezidente Indonézia Prabowo Subianto iha ámbitu tomada posse iha loron 20  fulan-Outubru  2024  iha Jakarta,  foin hetan sinál pozitivu, atu loke prosesu negosiasaun bá fronteira marítima.

Advertisement

Xanana rekoñese katak diskusaun ne’e la’ós atinje kedas ona rezultadu, maibé sei kontínua la’o to’o tempu oportunu ida, tanba nia fiar katak, negósiasaun fronteira marítima ho Indonézia, la’ós lori  tempu lalais de’it, maibé presiza tempu ne’ebé naruk hodi halo diskusaun kle’an.

Negosiasaun kona-bá fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia konsidera hanesan parte importante husi esforsu diplomátiku atu hetan klaridade soberania tasi no reforsa relasaun viziñu di’ak entre  nasaun rua ne’e.

Governu Timor-Leste nafatin komprometidu ba rezolusaun pasifika ba nia fronteira marítima sira tuir lei internasionál no Konvensaun Nasoins Unidas kona-ba Direitu Tasi nian (UNCLOS, sigla Inglés). Ronda negosiasaun fronteira marítima ne’ebé sei mai subliña dedikasaun kompartida husi Timor-Leste no Indonézia atu mantein estabilidade rejionál, kaer metin lei internasionál no haburas relasaun viziñu ne’ebé di’ak.

Iha polítika Estadu Timor-Leste nian hatuur katak delimitasaun ba fronteira marítima definitiva nu’udár kestaun prioridade nasionál ba Timor-Leste, nu’udár hakat ikus hodi estabelese nia soberania nu’udár estadu independente.

Ba povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu ba ninia territóriu marítima nu’udár kontinuasaun husi ninia luta naruk ba soberania no independénsia.

Advertisement

Fronteira marítima sira sei permite Timor-Leste atu esplora no dezenvolve di’ak liután rekursu petrolíferu no peska nian, enkoraja negósiu no investimentu, no hasa’e reseita sira hosi fundu soberanu rikeza nian, fundu ida ne’ebé dedika ba harii futuru prósperu ida ba povu Timor-Leste.

Sita husi pájina ofisiál Governu Timor-Leste nian, www.gov.tl, relata  katak iha fulan-Agostu 2015, lider sira Timor-Leste no Indonézia nian konkorda atu halo diskusaun foun no luan liután ne’ebé kobre tantu fronteira marítima no terrestre.

Iha fulan-Setembru 2015, Timor-Leste hahú konversasaun ho Indonézia hodi halo delimitasaun permanente ba fronteira marítima sira. Baliza rai nia porsaun ki’ik ne’ebé seidauk define sei finaliza iha tempu badak.

Iha konsulta inisiál sira kona-bá fronteira marítima sira, Timor-Leste no Indonézia dezenvolve konjuntu prinsípiu no matadalan sira no planu servisu ida ba negosiasaun sira.

Estadu Timor-Leste ho Repúblika Indonézia kompromete atu negosia fronteira marítima permanente ida tuir lei internasionál, liuliu UNCLOS.

Advertisement

Enkontru tékniku preliminár sira entre Timor-Leste no Indonézia hala’o iha finál 2018 iha Bali no iha inísiu 2019 iha Singapura. Maibé, pandemia globál  Covid-19 halo susar atu hala’o formál diskusaun sira, ne’ebé sei kontinua iha tempu badak.

Xefe Negosiadór, Kay Rala Xanana Gusmão, lidera hela negosiasaun hodi Timor-Leste nia naran. Tékniku sira  ne’ebé hala’o enkontru to’o agora harii ona fundasaun sólidu ida hosi prinsípiu sira ne’ebé fahe no serbisu tékniku hamutuk iha preparasaun ba inísiu negosiasaun formál sira.

Jornalista: Juvinal Cabral

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending