Connect with us

Polítika

Ramos-Horta Veta Dekretu PN Kona-bá Lei Responsabilidade PR

Published

on

Hatutan.com, (27 Juñu 2022), Díli-  Prezidente Repúblika (PR), José  Manuel Ramos-Horta hato’o mensajen bá Parlamentu Nasional (PN) no povu Timor Leste relasiona ho nia veto bá dekretu PN nú 63/V kona-bá Lei Responsabilidade PR.

Lee Mós : Tribunál Rekursu Deklara Lei Responsabilidade PR Inkonstitusionál

Prezidente Repúblika, José Manuel Ramos-Horta. Foto/Hatutan.com

“Ha’u foin komunika tiha ona bá Parlamentu Nasionál, iha ha’u-nia kapasidade hanesan Prezidente Repúblika, ha’u-nia veto bá Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V, 16 Maiu 2022, Lei kona-bá Responsabilidade Prezidente Repúblika ho baze katak dekretu ne’e deklaradu tiha ona nu’udar inkonstitusionál hosi Tribunál Rekursu,” PR Ramos-Horta esklarese liuhusi  komunikadu imprensa  ne’ebé Hatutan.com asesu.

Dekretu Parlamentu Nasionál ida-ne’e ho PR nia pedidu  sujeitu bá revizaun preventiva bá ninia konstitusionalidade hosi Tribunál Rekursu. Tribunál deklara katak proposta lei ne’e inkonstitusionál  iha nia desizaun ne’ebé fó-sai iha loron 24 fulan-Juñu tinan 2022 (NUC No. 0061/22.TRDIL).

Advertisement

Ho baze bá ninia inkonstitusionalidade  PR veto tiha ona lei ne’e haktuir ba provizaun sira hosi parágrafu  Artigu 85 (1) (c) no (e) no parágrafu 1 hosi Artigu 88 (1), (2) no (3) hosi Artigu 149  Konstituisaun Repúblika nian.

Iha okaziaun ida-ne’e, motivadu hosi knaar konsiénsia Xefe Estadu nian, ne’ebé ezije katak ha’u partilla ho Ita-Boot sira, iha maneira transparente no públika, ha’u hato’o mensajen ba Ita-Boot sira hotu, sidadaun sira Timor-Leste nian no Membru Parlamentu sira. PR hakarak subliña signifikadu hosi desizaun Tribunál nian ne’ebé deklara tiha ona katak proposta lei ne’e inkonstitusionál. Desizaun no razaun sira Tribunál nian justifika tomak ezersísiu ba ha’u-nia veto ba Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V, Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Repúblika.

Hanesan PR hatete tiha ona katak, estabelesimentu ba estatutu liabilidade kriminál ne’ebé foka de’it ba Prezidente Repúblika, hodi husik hela órgaun soberania sira seluk hotu no titulár kargu polítiku no pozisaun públiku aas sira, sei sai nu’udár afronta direta ba Konstituisaun, ne’ebé viola prinsípiu separasaun podér, nu’udar pilár prinsipál ba Estadu Direitu. Esforsu atu limita ezersísiu podér diskrisionáriu sira hosi Prezidente sai nu’udár subversaun bá fundasaun sira sistema semi-prezidensiál nian, no sai nu’udar violasaun momoos ida ba separasaun podér ne’ebé estipula iha artigu 69 KRDTL nian.

Tribunál Rekursu konfirma PR nia komprensaun kona-ba Konstituisaun hodi hatete katak “Iha rejime semi-prezidensialista hanesan Timor-Leste nian, interpretasaun ida kona-ba artigu 95 (2) (k) KRDTL nian, ne’ebé permiti estabelesimentu  lei ida kona-ba liabilidade kriminál ba de’it Prezidente Repúblika, hodi halakon tiha ona buat ne’e ba Parlamentu no Governu, la tuir ona Konstituisaun no prinsípiu sira ne’ebé konsagra iha laran. Dekretu Parlamentu Nasionál  No 63/V, 16 Maiu 2022, ne’ebé refere ba Prezidente Repúblika ba promulgasaun hanesan Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Repúblika, sofre hosi inkonstitusionalidade formál, ne’ebé deklara liuhosi meiu ida-ne’e.”

Iha andamentu lejislatura ida-idak, knaar Membru Parlamentu sira la’ós de’it atu aprova saída maka lejislatura hanoin karik bele sai lei ida. Liu-liu knaar ne’ebé sira asumi tiha ona iha povu nia oin inklui uluk nana’in responsabilidade ida atu garante katak lei sira ne’ebé sira aprova ne’e konsistente ho ita-nia Konstituisaun. Sira tenke sempre tau iha neon objetivu fundamentál ida-ne’e, ne’ebé sira eleitu ba.

Advertisement

Lei sira no ninia aprovasaun ne’e, inevitavelmente, vinkuladu hosi orientasaun Artigu 69 KRDTL nian, ne’ebé hatete katak, “Orgaun soberania sira, iha ninia relasaun ba malu no bainhira hala’o knaar, tenke tuir prinsípiu separasaun no interdependénsia kbiit  nian ne’ebé iha Lei-Inan nia laran”.

“Ba razaun sira-ne’e, ha’u hato’o ha’u-nia veto ho baze sira inkonstitusionalidade ba Dekretu Parlamentu Nasionál No 63/V no ha’u husu tiha ona reformulasaun ba Dekretu ida-ne’e, haktuir ba Desizaun,  ne’ebé pronunsia inkonstitusionalidade ba provizaun ne’ebé hanesan ne’e, hodi nune’e kumpri ho provizaun sira hosi Artigu 149 (3) Konstituisaun Repúblika nian.” Komunikadu ne’e haktuir.

Ikus liu, PR apela ba Membru Parlamentu Nasionál sira, hanesan lejisladór atu respeita parámetru sira konstitusionalmente, ne’ebé estabelese hosi Seksaun 69 KRDTL, bainhira de’it  sira aprova lei sira ne’ebé iha ligasaun ho orgaun soberania sira seluk Estadu nian.

Jornalista: Vito Salvador

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading
Advertisement

Trending