Connect with us

Polítika

Adezaun TL Bá ASEAN ho OMK Nu’udár Prioridade Nasionál

Published

on

Hatutan.com, (12 Jullu 2022), Díli- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta hateten, Timor Leste nia adezaun bá organizasaun rejionál Association  of Southeast Asian Nation (ASEAN) ho organizasaun mundiál komérsiu (OMK)  sai nu’udár prioridade nasionál atu bele dada  investór internasionál mai investe iha país ne’e.

Lee Mós :  Adezaun Bá OMK Fó Impaktu Pozitivu Bá Ekonomia TL

Reuniaun altu nivel kona-bá adezaun TL nian ba ASEAN ho OMK. Foto/Hatutan.com

José Ramos-Horta bá jornalista sira hafoin partisipa iha semináriu altu nivel adezaun Timor-Leste bá ASEAN no OMK iha salaun Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Díli, Tersa (12/07/2022), hateten iha instituisaun rua ne’ebé importante ida mak ASEAN no ida seluk mak OMK no Timor-Leste iha tinan lubuk ida nia laran halo esforsu hahú iha 2011 atu Timor-Leste bele tama iha ASEAN no OMK, ne’e hanesan prioridade nasionál ida.

Prosesu rua ne’e, tuir Xefe Estadu katak la’o daudaun no la’o di’ak, Timor Leste iha ekipa ida ne’ebé koordenadu husu MNEK bá iha ASEAN nian no bá adezaun Timor-Leste nian bá OMK koordena husi Ministru MCAE no ekipa rua ne’e ida-idak ho nia ekipa tékniku, maibé iha sinkronizasaun no dirije klaru husi Xefe Governu Taur Matan Ruak ho Ministériu sira seluk.

Advertisement

“Ha’u nia observasaun iha tinan hirak nia laran ne’e prosesu sira la’o di’ak no ekipa rua ne’e iha kompeténsia téknika no buat sira ne’ebé iha parte téknika no parte legal ita Timor-Leste kaer metin loos ne’e buat di’ak no observador sira husi ASEAN no OMK nian mai iha ne’e no sira kontente ho Timor-Leste nia preparasaun no prosesu ne’ebé halo,”  José Ramos-Horta hateten.

Iha mundu ne’e iha organizasaun multilaterál no internasionál iha nasoins unidas nia mahon iha instituisaun oin-oin, ida mak OMK ne’e rasik no organizasaun rejionál ida mak ASEAN.

Mundu funsiona tui regra, direitu internasionál no kria mekanizmu internasionál no rejionál oin-oin ne’ebé regula Estadu sira nia moris iha mundu no ida mak OMK ne’ebé kria regra para  komérsiu bele lao tuir regra ne’ebé iha.

“Vantajen bá Timor Leste mak ida ne’e, ho ASEAN ita tama ekonomia rejionál ida ho populasaun millaun 700, ho ekonomia rejionál ida ho produtu internu brutu konjuntu $4 trillium, signifika ho Timor-Leste nia adezaun bele fasilita liu atrasaun bá investidór lubuk ida iha mundu atu mai iha ne’e,” Ramos-Horta haktuir.

Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku (MCAE), Joaquim Amaral hateten konferénsia altu nivel bá iha  adezaun Timor Leste áa ASEAN no OMK ne’ebé marka prezensa direita husi prezidente grupu traballu Timor-Leste nian ne’ebé mobiliza apoiu ho Estadu membru sira.

Advertisement

Iha konferénsia altu nivel ne’e Timor-Leste fó mós oportunidade bá ministru sira husi nasaun ASEAN nian hodi fahe mós esperiénsia kona-bá prosesu sai membru bá OMK no mós nivel rejionál ASEAN rasik.

“Ita hetan esperiénsia di’ak, hetan partilla esperiénsia husi Cambodia no ita hatene katak atualmente Cambodia mak prezide hela ASEAN no sira mós hanesan membru OMK entaun ho esperiénsia ne’ebé sira partilla tulun ita atu hatene dezafiu sira iha prosesu nune’e mós post adezaun ita nian bá iha organizasaun rua ne’e.” Joaquim Amaral hateten.

Pontu prinsipál ne’ebé hetan husi semináriu altu nivel ne’e mak rona oinsá Xefe Estadu Timor-Leste  nia apoiu 100% bá iha Timor-Leste nia adezaun bá OMK no mós ASEAN no ida seluk mak aprezentasaun husi grupu traballu Timor-Leste nian, embaixadór Rui Maceira no diretora divizaun adezaun bá OMK hodi atualiza prosesu adezaun Timor-Leste nian ne’ebé avansadu tebes no uainhira Timor Leste kumpre hotu posivel sei bele gradua iha 2023 hodi integra bá iha OMK no mós ASEAN.

Jornalista: Vito Salvadór

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending