Connect with us

Polítika

Astrónomu Sira Sei Hanorin Komunidade Iha Lautém Oinsa Haree Eclipse Solár Totál

Published

on

Hatutan.com, (18 Abríl 2023), Díli—Astrónomu hosi nasaun Indonézia, Vietnam no Brunei Darusalam sei halo peskiza, sosializasaun no hanorin komunidade iha munisípiu Lautém liuliu iha Com atu bele haree eclipse solar totál ho di’ak tuir kondisaun operasionál no siénsia ne’ebé iha.

Astrónomu hosi nasaun Indonézia, Vietnam no Brunei Darusalam sei halo peskiza, sosializasaun no hanorin komunidade iha munisípiu Lautém liuliu iha Com atu bele haree eclipse solar totál ho di’ak tuir kondisaun operasionál no siénsia ne’ebé iha. Ekipa ne’e hasoru-malu ho Xefe Estadu iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Bairr-Pité, Tersa (18/04/2023). Foto/Média PR.

Totál Astrónomu sira ne’ebé mai hosi país membru ASEAN nian ne’e hamutuk iha ema na’in 25. Sira sei arranka ba Lautém no liu ba Com hodi halo preparasaun, peskiza no hahú hanorin komunidade atu iha loron 20 fulan Abríl, bainhira akontese eclipse solar totál komunidade bele la’o tuir orientasaun tékniku ne’ebé iha, hodi aproveita haree eclipse solar total ho kondiasaun di’ak.

Lee Mós: Labele Hateke Direta Bá Loron-Matan Tanba Eclipse Solár Impaktu La Diak Bá Saúde

Secretary General of Southeast Asian Astronomical Network (SEAAN), Academic Staff of Institut Teknologi Bandung (ITB) and Institut Teknologi Sumatera (ITERA), Hakim L. Malasan ho ekipa mós hasoru-malu ona hodi hato’o ba Xefe Estadu, José Ramos-Horta kona-bá atividade ne’ebé sei hala’o iha Ponta Leste liu-liu iha munisípiu Lautém parte Com.

Advertisement

Atividade ne’ebé sei halo maka, peskiza kona-bá Eclipse Solar ne’e rasik no mós sei iha atividade edukasaun ba komunidade no iha momentu ne’ebá astrónomu sira sei fahe matenek ho komunidade no mós halo análize kle’an ba situasaun eclipse solar totál ne’e rasik.

Rezultadu hosi peskiza ba Eclipse Solar Total iha Timor-Leste sei lori ba halo aprezentasaun iha sorumutu internasionál ne’ebé sei akontese iha fulan Agostu iha Japaun.

Ekipa astronomu nia esperansa ba atividade sira iha Lautém liga ho peskiza no edukasaun ba komunidade sei la’o ho susesu no sei ajuda mós ho klima ne’ebé di’ak.

“Ami agradese ba povu Timor-Leste ne’ebé simu ami nia prezensa ho di’ak, no hein katak amizade ida ne’e sei lori rezultadu pozitivu to’o iha loron ne’ebé ema hotu hein atu asiste eclipse solar total iha Timor-Leste. Ami sei ajuda fahe koñesimentu no matenek atu ema hotu bele aproveita haree Eclipse Solar Total ho di’ak,” Dr. Hakim L. Malasan hateten  iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Bairr-Pité, Tersa (18/04/2023).

Astrónomu ne’e hatutan ema hotu tenke halo observasaun ka hateke ba Eclipse Solar Total ho di’ak, maski uza oklu eclipse solar nian komunidade tenke mantein ho kondisaun ida di’ak atu bele aproveita hare ho diak.

Advertisement

Ema hotu iha nivel koñesimentu no pasiénsia ne’ebé diferente ka la hanesan tanba ne’e bainhira ema utiliza oklu eclipse solar tenke tuir padraun operasionál ne’ebé iha, nune’e labele afeita ba ema nia matan hanesan saida mak akontese iha Vietnam 1995 no Indonézia 2016 no 2019.

“Ita nia prezensa iha Lautém espesialmente iha Com sei fó edukasaun di’ak ba komunidade no sei orienta mós atu komunidade haree eclipse solar total ho kondisaun ne’ebé di’ak no bele aproveita hodi sente nakukun ne’ebé akontese tanba fulan taka tomak loromatan. Ida-ne’e hanesan experiência natural no umanu ne’ebé ema ida-idak sei sente no bele sai hanesan referência ba aban bainrua,” nia informa.

Tuir astrónomu sira nia haree katak Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta nia vizaun ba Eclipse Solar Total iha Timor-Leste luan tebes no Xefe Estadu haree ida-ne’e hosi parte umanidade liga ba sosiál kultura ne’ebé hariku tebes ema nia moris no atu lori mos lisaun di’ak ida katak akontesimentu natural sira nune’e ema labele hare deit hosi parte siensia nian maibé oinsa mak atu estuda no hare direita reasaun kultural ne’ebé iha.

Jornalista: Vito Salvadór

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending