Hatutan.com, (15 Dezembru 2023), Díli—Diretór ezekutivu Asia Justice And Rights (AJAR), José Luis Oliveira konsidera Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, viola Konstituisaun RDTL gráve, tanba “salva” Arguida na’in-rua Emília Pires no Madalena Hanjam ho fó indultu, nune’e Parlamentu Nasionál (PN) tenke fó atensaun.

Diretór ezekutivu Asia Justice And Rights (AJAR), José Luis Oliveira. Foto: Elio dos Santos da Costa.

José Luis Oliveira deklara kestaun ne’e hamutuk ho membru Asosisaun HAK liuhosi konferénsia imprensa, hodi aprezenta pozisaun lamentasaun nian kona-bá desizaun Ramos-Horta ne’ebé fó ‘fali’ indultu bá arguida na’in-rua.

Lee Mós: Ramos-Horta “Salva” Emília Pires-Madalena Hanjam ho Indultu

AJAR dehan, arguida na’in-rua ne’e nu’udár eis membru Governu iha periudu governasaun anteriór ne’ebé komete kríme korrupsaun, partisipasaun ekonómika bá kazu sosa kama iha Hospitál Nasional Guido Valadáres (HNGV) no prosesu ida-ne’e ema hotu hatene, prosesu la’o hela maibé depois iha dalan klaran, arguida Emília Pires halai.

“Iha situasaun ida-ne’e, sé ita hakarak haree loloos maka, estatutu Emília Pires ne’e nu’udár fujitiva. Agora, fujitiva ne’e saida. Bahasa indonézia, buronan. Buronan ne’e dehan katak, agora ne’e polisia tenke buka nia, hodi kaer,” José Luis Oliveira hateten liuhosi konferénsia imprénsa, iha Faról-Dili, Sesta (15/12/2023).

José Luis Oliveira esplika, razaun prega liafuan fujitiva (buronan) bá arguida Emília Pires tanba nia halai sai hosi prosesu ne’ebé mak la’o hela bá nia. Ne’e hatudu momoos katak, Emília Pires la hatudu ezemplu ne’ebé mak di’ak, oinsá atu erspeita lei ne’e.

“Sá tán, nia hanesan líder ida la hakru’uk bá lei. Ne’e-duni ita tenke klaru katak, estatutu Emília Pires ne’e nu’udár fujitiva. Agora, Prezidente Repúbliku fó indultu bá Emília Pires ne’e, ami konsidera aktu inkostitusionál. Prezidente vióla konstituisaun,” José Luis Oliveira, hateten.

Ativista bá direitus umanus ne’e fó razaun katak, Ramos-Horta viola Konstituisaun, primeiru tanba haree bá Prezidente ninia juramentu iha ne’ebá, ko’alia saida. Nia promete atu kumpri no kumpri.

“Entaun, kumpri nomós halo kumpri. Signifika katak, nia mós tenke insiste bá órgaun sira seluk atu kumpri Konstituisaun. Agora, saida maka akontese iha ne’e, Prezidene la kumpri Konstituisaun,”  José Luis Oliveira deklara.

AJAR rekoñese katak, indultu ne’e kompeténsia própria Prezidente Repúblika nian ne’ebé mak prevee iha Lei-inan Konstituisaun RDTL, artigu 85 alinea (i). Maibé, tenke komprende indultu ne’e saida.

Indultu ne’e katak, fó perdaun bá pena. Perdaun bá sentensa no fó perdaun bá kastigu, bainhira ema ruma hetan ona kastigu. Kuandu ema ne’e hetan ona kastigu, foin iha direitu atu hetan indultu.

“Ka liafuan seluk ita bele dehan katak, indultu ne’e direitu ema rekluzu sira. Rekluzu ne’e katak, ema narapidana, ema ne’ebé mak hetan ona sentensa hosi Tribunál,” nia esplika.

Maibé, iha kazu arguida Emília Pires nian, nia seidauk hetan sentensa hosi Tribunál. Nia halai hosi prosesu julgamentu, no nia nu’udár fujitiva. Fujitiva ne’e todan, ne’e kemete kríme seluk, kríme dezobidiénsia nian.

“Tanba ne’e, bá Emília Pires ne’e kríme la’ós korrupsaun de’it. Maibé, tanba kríme mós ida tanba nia halai. Kríme públiku,” nia hateten.

AJAR mós haree katak, tuir Konstituisaun RDTL,  brankamentu bá kríme ne’e hanesan Prezidente halakon tiha kríme. Ho termu legál nian dehan, amnestia. Kona-bá amnestia ne’e kompeténsia iha Parlamentu Nasionál no la’ós Prezidente Repúblika.

“Amnestia signifika ita haluha tiha de’it. Ita fó perdaun bá ema nia hahalok krime. Amnestia ne’e bá grupu tomak, la’ós indivídu. Ne’e-duni, dala-ida tán, iha biban ida-ne’e ami hakarak dehan ita nia Prezidente komete violasaun konstituisaun gráve,” José Luis Oliveira, hateten tán.

Iha biban ne’e, AJAR apela bá Parlamentu Nasionál atu bolu Prezidente Repúblika mai esplika perante povu nia reprezentante sira, kona-bá razaun tanba saida mak nia foti desizaun fó indultu bá Emília Pires, ne’ebé la’ós ninia kompeténsia.

Indultu ne’ebé Prezidente Repúblika José Ramos-Horta fó bá Emilia Maria Valeria Pires no Madalena Fernandes Melo Hanjam Costa Soares, bazeia bá Dekretu Prezidente Repúblika númeru 125/2023, loron 14 fulan-Dezembru kona-bá Concessão de indulto por ocasião da Quadra Natal do ano 2023.

Bazeia bá termu sira iha alinea i) artigu 85 Konstituisaun Repúblika Demokratika Timor-Leste nian, kondenasaun no komutasaun bá sentensa sira-ne’e nu’udár kompeténsia eskluziva ida hosi Prezidente Republika, no tenke konsulta uluk ho Governu hodi halo ida-ne’e.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres/Leopoldina de Carvalho