Connect with us

Nasionál

Xanana, Lere ho Falur Fó Hanoin bá Joven Sira Estuda

Published

on

Hatutan.com, (30 Agostu 2024), Díli-Komandante Ein-Xefe FALINTIL atuál Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, Tenente Jenerál reformadu Tito Cristovão  da Costa “Lere Anan Timor” ho Xefe Estadu Maiór Jenerál  F-FDTL Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”,  husu bá foinsa’e timoroan; feto no mane, atu aproveita oportunidade ohin loron nian hodi estuda maka’as buka matenek no iha kapasidade, tanba loron ruma jerasaun tuan sira sei entrega fila-fali rai Repúblika Demokátika Timor-Leste (RDTL) ida-ne’e hodi bele kaer ukun.

Lee Mós: PN Aprová ho Unanimidade Rezolusaun Atribuisaun Nasionalidade Onradu bá António Guterres

Xanana Gusmão husu ida ne’e, durante prezíde minutu hakmatek ida hodi hanoin hikas timoroan hotu ne’ebé fó aan tomak bá luta libertasaun nasionál, iha ámbitu seremónia komemorasaun aniversáriu Konsulta Populár “Referendu” nian bá dala-25 iha estádiu Munisipál Díli, Sesta (30/08/2024).

Advertisement

Xanana hateten, ohin loron Timor-Leste hetan liberdade iha rai ida ne’ebé ukun-aan, buat ne’e hotu, Timoroan hotu ne’ebé sei moris, deve hela bá tiu-tia sira, pai-mãe sira, avó sira ne’ebé durante tinan 24, kaer hela mehi beiala sira nian atu rai ida ne’e bele hetan ukun-aan.

Tuir Xanana, sira ne’ebé mate la husu buat ida bá sira. Mate ho hanoin de’it katak, hosi sira nia-ran, sira nia terus, sira nia ruin ne’ebé nakfakar iha Timor tomak, rai ne’e bele ukun-aan, no povu bele moris di’ak.

“Tanba ida ne’e, ita nia devér, liu-liu bá imi joven sira, tanba ami katuas ho ferik sira, ami sei lembra sira ne’ebé mate iha ami nia sorin, husik hela la’o nafatin. Ami sei lembra família tomak ne’ebé mate hotu, laiha ida hela iha uma. Terus tebtebes. Liu-liu imi joven sira, agora tempu aproveita agora atu estuda, atu sai matenek, atu hetan kapasidade, tanba rai ne’e sei entrega bá imi,” Xanana Gusmão husu ida ne’e durante diríje minute ida hakmatek ida “iha ámbitu hanoin hikas loron Referendu 30 Agostu 1999.

“Envezde haree bá aan rasik, aan mesak, haree bá rai ida ne’e, ne’ebé ita hetan tanba ran, tanba sakrifísiu, tanba ruin. Ne’e-duni, ha’u husu ita hothotu, minutu ida hodi presta omenájen bá herois no mártíres sira,” hatete Xanana Gusmão.

Iha komemorasaun bá eventu istóriku ne’e, partisipa mós hosi eis titular  Francisco Guterres “Lú-Olo” ho Marí Bim Amude Alkatiri, inklui Tenente Jenerál reformadu, Titó Cristóvão da Costa “Lere Anan Timur”, no mós ho líder rezisténsia sira seluk tán.

Advertisement

Sekretáriu jerál bá Organizasaun Nasaun Unidas  (ONU), António Guterres, eis Xefe Misaun UNAMET nian mai Timor-Leste 1999, Ian Martin, inklui entidade internasionál sira seluk tán, sai hanesan bainaka espesiál iha komemorasaun loron konsulta popular ne’e.

Konsulta Populár Ne’e La’os Prosesu Ida Fásil

Iha fatin hanesan, Tenente Jenerál Reformadu, Titó Cristóvão da Costa “Lere Anan Timur” subliña katak, Konsulta Populár (Referendu) 30 Agostu 1999 iha tempu ne’ebá, ne’e la’os prosesu ida ne’ebé fásil, maibé liuhosi luta ida naruk no difísil mak to’o iha Referendu.

“Ita ohin, halo tinan 25. Atu to’o momentu Konsulta Populár ne’e, prosesu naruk, no difísil. Ohin loron ita hamnasa, ita basa-liman, maibé, ha’u haree faluk, oan-kiak ho matan-been, sira basa-liman, tanba ema seluk basa-liman, sira basa-liman tuir. Sira hamnasa, tanba ema seluk hamnasa, sira hamnasa tuir,” dehan Lere Anan Timur.

Tuir Lere, sira hamnasa no basa-liman, tanba sira hanoin sira-ninian família, sira nia feen, oan, maun-alin, aman-inan ne’ebé mate, sira hanoin. Falta boot bá sira.

Advertisement

“Ne’e mak ha’u hanoin katak, hanesan ohin primeiru-ministru dehan, apela bá joven sira, atu estuda-estuda, atu aban bainrua serví ita nia nasaun, ita nia povu tanba ami entrega ona bá sira. Hanesan uluk Saudozu Fernando de Araújo “Lasama” dehan katak, vale a pena lakon títulu, duké nasaun. No entaun, imi nia aman, imi nia abon sira lakon ona nia títulu, manán ona nasaun, entrega ona bá imi. Imi joven sira. Agora, imi mak tenke kaer nasaun ne’e ho responsábilidade,” Lere fó hanoin.

Dala-barak ukun-na’in sira temi bebeik katak, povu mak erói loloos, maibé, realidade povu terus nafatin, no  ukun-na’in sira ho grupu balu de’it mak goza. Hatán bá ida ne’e, Lere Anan Timur dehan, “Ha’u hanoin katak, dezenvolvimentu la’os milágre ka lae. Ne’ebé, neneik,”.

Konsulta Populár Ne’e Hanesan Vitória Boot bá Povu

Xefe Estadu Maiór Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek” dehan, Konsulta Populár iha 30 Agostu 1999 ne’e hanesan vitória ida boot bá Povu Timor-Leste tomak, tanba sai nu’udár pontu ida aas liu iha prosesu naruk bá luta libertasaun nasionál ninian.

“Konsulta Populár ne’e ita nia vitória boot. Ne’e ka lae. ohin, sekretáriu jerál nasoens unidas nian, fó sira-nian solidariedade, sira tau ita ezemplu boot bá iha mundu kona-bá reziliénsia, kona-bá rezisténsia, kona-bá luta bá Pás. Buat sira ne’e hotu ita tenke komprova katak, ita ne’e ema sivilizadu duni, ita serve para ema tuir duni ita nia hahalok,”  Falur hateten.

Advertisement

Komandante FALINTIL ne’e mós halo nia apelu bá juventude sira ,atak, hanesan saida mak eis komandante en-xefe FALINTIL husu ona, no Sekretáriu jerál ONU nian inklui ema barak mós halo sira-nian apelu, liuhosi mensájen, liuhosi filmájen sira ohin fó sai ne’e, hein katak, monu iha foinsa’e sira-nian tilun, kona iha sira-nian fuan, para sira halo mudansa iha karáter, mudansa iha konsiénsia.

“Ne’e para depois halo buat ne’ebé di’ak bá ita-nia rain, para ita bele…ne’e, bá ita ne’e vitória boot. Kuandu nune’e, sei atrai ema investór sira bele mai investe, para depois loke kampu de traballu bá ita-hotu, para depois bele halo servisu iha ne’e di’ak,” Falur Rate Laek fó hanoin.

Kona-bá Rezultadu Konsulta Populár 30 Agostu 1999

Iha 03 Setembru 1999, Sekretáriu-Jerál ONU, Kofi Annan  fó sai, iha Nova Iorke, ba Konsellu Seguransa no bá mundu, rezultadu konsulta popular nian. Komisaun Eleitóral, iha audiénsia públika, konsidera alegasaun irregularidade nian no konklui katak prosesu ne’e hala’o tuir duni dalan loos. Jeneral Wiranto fó sai katak, atu bele preparadu nafatin bá kualkér situasaun, mak sei haruka tán batallaun foun rua (ema rihun rua) mai Timor-Leste.

Tuir fali iha 04 Setembru 1999, Anúnsiu ofisiál rezultadu iha Díli: hamutuk ema 94,388 ka pursentu 21.2 (21.2%) mak vota bá propósta autonómia espesiál no ema 344,580 ka pursentu 78.5 (78.5%) mak vota kontra autonomia ka hakarak ukun rasik aan. Ema timoroan hamutuk 446,953 iha rai-laran no rai liur mak vota iha konsulta populár.

Advertisement

Rezultadu husi Díli nian fó sai iha Hotel Mahkota atuál Otél Timor, ne’ebé timoroan sira hili tuir sira nia hakarak bá sira nia futuru no barak liu mak hili ukun rasik-an. Violénsia ne’ebé provoka hosi milísia no militar indonéziu sira obriga atu pesoál Nasoens Unidas nian buka subar iha Díli.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending