Hatutan.com, (13 Fevereiru 2025) Díli– Ekipa konjunta kompostu husi Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hosi Diresaun Prevensaun no Sensibilizasaun ho Komisaun Funsaun Públiku (CFP-portugés) ba asuntu Disiplinár, Kinta dadeer (13/02/205), halo vizita supreza bá Diresaun Nasionál Transporte Terrestre (DNTT) iha Balide ho Hera hodi haree prestasaun servisu, liuliu fó hanoin ba forsa traballu sira iha DNTT atu la bele monu ba risku subornu.
Lee Mós: Vizita Surpreza Vise-PM bá SERVE, I.P, Diretór Ezekutivu Laiha Fatin Tanba Partisipa Kongresu ATCPTL

CFP ho CAC halo vizita surpreza ba DNTT Hera ho Balide, Kinta (13/02/2025). Foto/Elio dos Santos da Costa
“Vizita supreza iha ne’e atu fó hanoin no korajen nafatin bá funsionariu sira iha DNTT (Balide ho Hera) tenke servisu di’ak no servi di’ak bá nasaun . Sira nia servisu ida mais di’ak, maibe iha riskú nian laran, riskú tanba ema barak loron-loron mai tenta sira, posibilidade ema bele fó osan, fó sasan no promesa oin-oin bá sira, maibé kuidadu taba lei bandu,” Adjuntu Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosário Salsinha Araujo informa bá Jornalista sira.
Adjuntu ne’e husu funsiopnáriu DNTT atu labele simu subornu, liuliu bá funsionáriu públiku sira labele gosta simu arbiru osan, informasaun sira husi públiku dehan brokér sira iha DNTT ne’e CAC hetan informasaun bá ida-ne’e hodi mai identifika buat ruma iha ne’e maibé seidauk kaer toman buat ida iha ne’e.
“CAC iha planu seluk ne’ebé hodi estaka ekipa boot ida iha ne’e, atu tau matan bá asuntu hirak ne’e akontese duni kalae, broker ne’e servisu ida kompañia balu mak fó, liman ain bá kompañia atu mai hatutan trata dokumentu iha ne’e. Maibé funsionáriu ida gosta simu fali sasan husi broker ne’e kontra lei ne’e viola boot it abele kriminiliza nian,” Nia afirma.
Konsekuésia husi brokér mak hasai husi servisu bá kadeia no kastigu, ne’ebé tenke sente aan bá buat sira hanesan ne’e, servi bá nasaunno servi ho fuan laran, labele mak hanoin simu ,maibé haluha tiha ema lubuk ida ne’ebé mai atu presiza atendimentu.
Iha sorin seluk Komisáriu CFP ba asuntu Disiplinár , Agapito da Conseicão, hateten ekipa tekniku sira haree ona departamentu sira ne’e no sei rekolla dadus sira ne’e no CFP sei bá ida-idak nian fatin hodi haree katák, funsionáriu sira iha ne’e tama 7:40 dadeer no 8:00 dadeer (Oras Timor-Leste), funsiónariu sira prepara dokumentu no hahú halo atendimentu bá komunidade sira.
“Ne’ebé ami sujere bá DNTT tenke hadi’a CCTV liuliu CCTV ne’ebé mak monta iha loked atendimentu bá públiku sira nomós bá finger print atu haree funsionáriu loos kalae sira tama iha oras 7:45,” Nia hateten.
Iha fatin hanesan Diretora Nasionál Transporte Terrestre (DNTT), Maria Antonia hateten DNTT agradese tebes, bá ekipa konjunta ne’ebé halo vizita supreza mai DNTT atu nune’e bele haree direitamente servisu DNTT nian.
“Loos duni katák ami nian fasilidade servisu hanesan komputadór sira ne’e ita bele dehan katák komputadór sira ne’e tuan maibé atu hein komputadór foun saida mak agors iha ita utiliza lai. Atu nune’e bele halo atendimentu bá ita nian komunidade sira,”Dehan Diretora DNTT.
Nia Hatutan ekipa konjunta KFP ho CAC rekomenda tenki hadi’a CCTV nomós finger print atu nune’e bele kontola funsionariu sira tama servisu.
“Durante ne’e ami kontrola funsionáriu sira liuhosi ami nian absensia ka lista presenza iha ne’e ami fó tempu to’o 8:15 sé liu ida ne’e ami tau atrazu no atrazu dala haat ami konsidera ne’e falta ona,”Nia Afirma.
DNTT Hera Imfrenta Menus Fasilidade
Iha vizita supreza CAC no CFP identifika Diresaun Nasionál Terrestre (DNTT) Hera imfrenta menus fasilidade hanesan komputadór, Printer no mós CCTV hodi difikulta sira nian servisu loro-loron.
“Infrasaun ruma laiha maibé fasilidade sira mak mesak antigu nian, komputadór, Finger Print no CCTV sira, iha ne’e la sufisiénte para atu atende bá ita nian komunidade sira ho lalais,” Komisáriu CFP ba asuntu Disiplinár, Agapito da Conceicão hateten.
Kona-bá funsionáriu públiku sira ohin sira barak mak kestiona sira servisu desde UNTAET nian tempu to’o agora seidauk sa’e grau, maibé ohin esplika bá sira katák sira ne’ebé tinan 8 nian laran nunka provoidu bá grau ida atuál agora, tinan ida-ne’e promesa funsinariu sira ne’e sei sa’e bá grau tuir mai.
CFP mós sujere bá DNTT Hera atu bele hato’o sira nian problema ekipamentu la sufisiénte bá iha Nasionál atu bele iha tinan ida-ne’e urjentimente hetan ekipamentu ne’ebé sufisiénte hodi bele halo atendendimentu bá komunidade sira ho lalais.
Iha fatin hanesan Adjuntu prevensaun sensibilizasaun Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC), Rosário Salsinha Araujo hateten, primeiru haree katák servisu iha ne’e di’ak ema lubuk ida ne’ebé fó aan bá servisu hodi aumenta reseita bá estadu, ne’ebé buat balu presiza hadi’a intermu nivél salariu nomós eskalaun sira presiza hadi’a.
“Atu nune’e labele fó dalan bá ema monu bá tentasaun no planu oin-oin, tanba fatin sira hanesan ne’e fatin tentasaun nian ema bele lori osan lori sasan buat hotu mai tenta ema lubuk ida iha ne’e atu atendimentu bá sira fasil,”Nia Tenik.
Adjuntu Prevensaun Sensibilizasaun CAC, Rosário Salsinha Araujo Ekipa Konjunta afirma CAC ho KFP nian prezensa iha ne’e husu funsionáriu sira tenki servisu di’ak tanba hakarak nasaun ne’e hamrik hotu-hotu servi bá nasaun ida-ne’e, osan hotu-hotu ne’ebe iha labele gosta simu, hodi atende ema ho di’ak ho fuan ho laran bá estadu ida-ne’e. Eduka nafatin funsionáriu sira iha enkontru sira iha nivél jestaun no avalisaun dezenpeñu labele fó muitu bom bá ema ida ne’ebé hahalok ladi’ak.
Iha fatin hanesan Xefe Departamentu Karta Kondusaun DNTT Hera, Martinho Perreira hateten makina imprime agora iha ida de’it mak halo hela atendimentu normalmente loron ida DNTT halo atendimentu karta kondusaun bá komunidade sira 200 maximu liu mak 500 kada loron, no reseita iha tinan kotuk ne’e DNTT rekolla millaun $5 resin husi departamentu hotu-hotu.
“Primeiru ami nian ekipamentu ne’ebé ami uza ne’e tuan ona hanesan Printer, sira uza husi 2012 la’o to’o agora depois komputadór sira ne’e mós tuan ona, komputadór foun iha akanunu mak iha ida tuir fali mai ne’e iha tolu ka haat restu ne’e mesak tuan de’it,” Xefe Departamentu Karta Kondusaun DNTT Hera, Martinho Perreira hateten.
Nu’udár Xefe Departamentu iha obrigasaun no devér baibain sempre fó hatene bá funsionáriu sira katák bainhira atende ema la ho dalan sei prejudika ema seluk, tán ne’e husu atu halo servisu ho dalan ne’ebé mak loos.
Jornalista Estajiária : Zita Menezes