Hatutan.com, (13 Fevereiru 2025), Díli- Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten IX Governu Konstitusionál kontinua tau prioridade iha infraestrutura bázika no rezolve kestaun eletrisidade liu-liu ba komunidade sira ne’ebé to’o agora seidauk asesu eletrisidade.

Lee Mós: Banku Mundiál husu Governu Transforma Gastu Públiku ba Timor-Leste Ida Prósperu Liután

PM Xanana Gusmão. Foto/Elio dos Santos da Costa

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál, Kinta (13/02/2025) hateten enkontru ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta informa kona-ba atividade semana nian, horsehik Konsellu Ministru  haree programa balun kona-ba dezenvolvimentu iha kedas IV governu  define baze ba dezenvolvimentu mak infraestrutura bázika.

Nia afirma Bainhira ita temi infraestrutura bázika, ita temi estrada nasionál, rurál sira ida ne’e mak infraestrutura bázika, tanba ohin loron ita haree iha tinan ida ne’e, fulan Janeiru ema mate ona rihun ida ona ne’e imi mak hasai, moras sira mai husi foho mate iha dalan ida ne’e hotu.

“Tanba ne’e mak ita atu kompriende tanbasá mak temi infraestrutura bázika, ami buka, tenta atu kontinua hanoin ida ne’ebé uluk kedas iha IV governu ami hasai. Tanba bainhira ami haree katak povu, estadu ne’e atu la’o ho di’ak prepara ba futuru, saúde no edukasaun mak baze,” Xanana Gusmão  hateten.

Nia hatutan Edukasaun tanba labarik sira ba hotu fali iha postu, fatin atu hela buat sira ne’e hotu, maibé tanbasá mak la hatama profesór karik uitoan ne’eba estrada, bee, eletrisidade buat sira ne’e hotu.

Saúde, doutór sira hotu, tanba moras mate-mate ita nia rain ne’e ba ne’ebé, xave ba dezenvolvimentu ita nian rai mak saúde ho edukasaun ho ida ne’e mak ami buka daudauk, haree kona-ba fatór ka kondisaun tolu ne’ebé bele garante katak dezenvolvimentu bele ba to’o área rurál mak estrada, eletrisidade, bee ida ne’e mak informa katak buat ne’e sei la’o nei-neik.

Governu Lakon Tinan ida ho balun Hodi Kurrije de’it Irregularidade

“Ha’u mós dehan ba Prezidente Repúblika tinan mai ne’e atan oan ha’u sei laiha Dili, sei la’o nune’e bele iha ideia di’ak liu hodi korrije planeamentu ba dezenvolvimentu ita nian 2026.

Tanba dala ruma buat ida besik ita nia uma, ita dehan ne’e mak urjente, mas do’ok tiha populasaun nia le’et ne’eba, tanba ita mós la la’o tan to’o iha ne’eba ita ladun urjente ida ne’e mak hodi provoka daudaun ona iha ideia, administradór sira, Xefe Suku sira, Postu Administrativu sira hanoin daudauk ona oin nusa mak atu dezenvolve. Bainhira mosu governu lokál sira bele dezenvolve hodi haree ba prióridade sira.

Prióridade dala ruma ita labele temi prióridade ne’e katak ida ne’eba mós presiza, ne’e prióridade atus ida ita labele diskute kedas, entre nesésidade sira ne’e mak ita dehan ida ne’eba prióridade liu, tanba do’ok liu no ema barak liu, la’ós fali ida daudauk besik ne’e, ne’ebé hodi hanorin mós tama ba prepara an ba eleisaun.

Eleisaun la’ós hotu-hotu dala ida de’it, konforme preparasaun no kapasitasaun rekursu umanu iha administrasaun, iha finansas, iha planeamentu buat sira ne’e hotu.

Iha munisípiu ida buat ne’e mosu ona eleisaun iha ne’eba, eleisaun sei 2027 ne’ebé nei-neik, mas bei-beik ho di’ak, la’ós bei-beik ida ita halo, mas bei-beik ho di’ak.

Rezolve asesu ba eletrisidade

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten IX Governu Konstitusionál mos buka hela meius atu rezolve kestaun sira eletrisidade nian liu-liu lori eletrisidade ba too aldeia sira ne’ebé too agora seidauk asesu.

“Tanba ne’e mak iha problema bo’ot kona-ba eletrisidade mas la’o hela, iha 2016 IV governu falta hela 28%, mai fali 2023 Juñu-Jullu 28% mak sei falta nafatin ne’ebé buka daudauk ona. Aldeia 76 to’o agora sira asesu ona ba eletrisidade, iha hela progressu 24 aldeia.” Subliña Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão.

Dijitaliza Saúde-Edukasaun

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten Kona-ba buat selu-seluk ne’ebé ha’u lalika ko’alia iha ne’e, mas ha’u temi eletrisidade tenke to’o ne’eba, tanba ita halo tiha estrada didi’ak, haree ba komunidade barak, halo eskola ida, fatin ba professor sira.

Halo klínika ida, fatin ba enfermeiru, médiku, tanba dala ruma ita nia asistensia médiku ne’e tenke ba to’o ne’eba, tanba kondisaun laiha motor, no karreta, ne’ebé bainhira ekipa médiku, enfermeiru iha fatin ne’ebé bele fó asistensia ba populasaun lalika hein fali dehan moras mai ka la mai.

Halo vizita ba família, la’o haleu, balun iha hela klínika ne’e se mak moras ba iha ne’eba, sira seluk la’o, liu-liu ko’alia kona-ba feto isin rua atu tur ahi ne’e akompaña to’o iha uma aldeia ida, entaun parteira sira to’o iha ne’eba haree.

“Agora iha ona planu dijtalizasaun sistema saúde, doutor ka enfermeiru iha fatin ida mak dehan moras hanesan ne’e oin nusa ne’e komunika ba malu. Bainhira labele ona haruka ba óspital referál ne’ebé dala ruma ita temi hanoin katak halo de’it ida ne’e nune’e ita bele haree, mas la’e atensaun ba dezenvolvimentu ne’e multi abrazente, haree ba multi setoriál  ida ne’e mak hala’o daudauk.” Hateten Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão.

Xefe Governu haktuir Problema bo’ot ida mak foin daudauk ba Ermera, problema hotu-hotu ezije problema mak ita nia rain fraku tebe-tebes, ita nia rain ladun sólidu, bainhira temi sólidu ne’e ita kompara Sobaun ho Karimbala.

Imi haree de’it estrada husi Komoro nian atu sa’e ba Aileu susar, hahú kedas ne’e ha’u mós ba bei-beik, loron Sábadu ba haree ho eskavadór buat sira ne’e baku-baku rai la tun, to’os, udan loron tolu de’it estraga hotu, ha’u stress loos, agora atu di’ak ona.

Jornalista: Vito Salvadór