Hatutan.com, (08 Jullu 2025) Díli– Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hateten deklarasaun Myanmar nian ne’ebé la aseita Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN la’ós problema boot.
Lee Mós: Ramos-Horta Konsidera Deklarasaun Myanmar La Fó Ameasa Adezaun TL Bá ASEAN

Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão . Foto/Juvinal Cabral dos Santos
“Ne’e la’ós problema. Ha’u lahatene tanbasá tanba simeira ASEAN nian ba dala-46 iha Kuala Lumpur, Malázia, sira mós apoiu no ema Myanmar ida mai partisipa iha enkontru komunidade luzu-aziátiku sira iha Dili la ko’alia buat ida maibé tanba rejime, kala rona ema ida halo komentariu ne’ebé ita lalika preokupa ida-ne’e,” PM Xanana hateten ba jornalista sira hafoin hasoru malu ho Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál, Tersa (08/07/2025).
Xanana informa daudaun ne’e Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito Freitas ho vise-Ministra ba asuntu ASEAN, Milena Rangel partisipa hela reauniaun iha Malázia sira bele halo esklarese balun, mas Xanana afirma tan, lalika hanoin barak kona-bá ida ne’e.
“Ha’u dehan tiha ona katak ha’u la responde tanba Ministru Bendito Freitas ho Ministra Milena Rangel iha ne’ebá hela husik buat ne’e la’o, ita halo problema boot halo saida,” Xanana afirma tan.
Sita husi notísia Thai PBS ka Tailándia PBS katak Myanmar insiste ona ba prezidente ASEAN no Sekretariadu ASEAN atu “suspende konsiderasaun prosesuál sira hotu ne’ebé iha relasaun to’o Timor Leste halo revizaun ba nia aproximasaun no hatudu kompromisu ida ne’ebé klaru atu hadi’a nia polítika hasoru Myanmar.
Myanmar ofisiálmente informa ona Malázia, prezidente atuál hosi Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN), katak sei la apoia adezaun Timor-Leste nian iha fulan-Outubru.
Pozisaun ofisiál Naypyitaw foin lalais ne’e hato’o ba prezidente ASEAN, hodi hateten katak Timor-Leste la konsege obedese ba prinsípiu la-interferénsia iha asuntu internu, hanesan konsagra ona iha Karta ASEAN.
Tuir fonte sira, Konsellu Administrasaun Estatál (SAC) husu ba Timor-Leste atu “hadook an” hosi envolve ho entidade sira ne’ebé esplísitu kontra ka iha konflitu ho pozisaun Estadu-membru sira ASEAN nian.
Entidade sira ne’e inklui Governu Unidade Nasionál (NUG), governu iha ezíliu, no forsa rezisténsia ne’ebé oras ne’e daudaun kombate hasoru junta militár.
Karta ne’ebé asina hosi Han Win Aung, diretór-jerál no lider suplente Senior Officials’ Meeting (SOM) hosi ASEAN-Myanmar, haktuir hikas katak karik governu Timor-Leste kontinua nia violasaun klaru ba prinsípiu la-interferénsia iha asuntu internu Myanmar nian, “ita tenke rejeita ho firma kualkér konsiderasaun atu fó adezaun ba Timor Leste ba ASEAN Leste.”
Iha simeira ne’ebé relasiona ho ASEAN iha fulan-Maiu liubá, bloku nia líder sira konkorda atu admite Timor-Leste nu’udar membru plena ba dala-11 durante Simeira ASEAN ne’ebé sei mai iha fulan-Outubru nia rohan.
Iha deklarasaun konjunta, líder sira fó kna’ar ba ofisiál relevante sira hodi hala’o pasu prosedimentál sira ba admisaun Timor-Leste nian.
Iha fulan-Maiu, Primeiru-Ministru Malázia nian, Anwar Ibrahim, hala’o konferénsia vídeo ida ho líder sira hosi Governu Unidade Nasionál, inklui Primeiru-Ministru Mahn Winn Khaing Thann, hafoin nia enkontru pesoál ho Jenerál Senior Min Aung Hlaing iha Bangkok hodi ko’alia kona-ba asisténsia umanitária no prosesu dame nian iha Myanmar.
Iha simeira Maiu, reprezentante Myanmar nian, Sekretáriu Permanente ba Negósiu Estranjeiru Aung Kyaw Moe, la fó komentáriu kona-ba kestaun adezaun Timor-Leste nian.
Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos