Connect with us

Polítika

JSMP Konsidera PN Prátika Insulta Barak Liu Duké Prodús Lejizlasaun sira

Published

on

Hatutan.com, (01 Jullu 2025), Díli—Programa  Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP-sigla ingles) observa katak durante  VI lejizlativa Parlamentu Nasionál nian ne’ebé lidera husi Prezidente Parlamentu  Nasionál, Maria Fernanda Lay, prátika insulta maka barak liu iha diskusaun sira iha plenária duké prodús lejizlasaun ka  lei hodi implementa iha rai-laran.

Lee Mós: Kazu Fornesimentu Kombustivel ho Manutensaun Karreta RTTL,E.P, JSMP Konsidera Viola RJA Artigu 64 no Husu CAC Labele Tuur Nonook

Parlamentu Nasionál, Kinta (10/04/2025), aprová pedidu urjénsia mai husi Governu ba proposta Lei PPL nú.16/VI (2a) segundu altersaun nú. 25/2021 Dezembru lei organizasaun judisiáriu. Foto/Zita Menezes

Kondensadór  JSMP bá Unidade  Programa Observasaun Parlamentu Nasionál, José Parreira  hateten, tinan kotuk no tinan  ida-ne’e’, haree husi  deputadu sira nia produtividade  halo lei ualu maibé  lei ualu ne’e  balun sira halo alterasaun de’it.

Iha tinan 2025 foin halo lei  haat,  maibé  haree katak parlamentu nasionál sira-nia inisiativa bá  prodús lei ne’e menus, dala barak liu proposta lei mai husi Governu lori bá sira maka sira foin halo, diskusaun liu-husi komisaun, depois maka  diskute hodi aprova bá lei.

Advertisement

“Buat ida ita haree katak deputadu  sira dala barak ami observa  iha sira-nia  diskusaun ne’e ho liafuan sira ne’ebé  barak liu maka insulta malu trata malu sura kole ba malu, nune’e haluhan  tiha sira nia kna’ar loloos atu  halo lei no halo desizaun polítika ida-ne’ebé produtivu,” Koordenadór  JSMP bá Unidade  Programa Observasaun Parlamentu Nasionál, José Parreira bá jornalista sira iha nia knaar fatin, Colmera, Díli Sesta (01/08/2025).

JSMP nia relatóriu  sempre hato’o  bá deputadu isra atu hala’o   servisu tuir sira nia rejimentu lei númeru 15/2009 ne’ebé ko’alia kona-bá  rejimentu parlamentu nasionál, regula klaru ona hodi regula deputadu sira bainhira  iha plenária ka komisaun sira ne’e  tenke kumpre rejimentu ida-ne’e.

Nia haktuir,  deputadu sira tenke dignifika ka respeitu órgaun parlamentu ne’e rasik, tanba parlamentu nasionál la’ós fatin atu defende malu, trata malu, bele ko’alia ho espresaun hirus, maibé la bele hasai lia-fuan ka atitude atu baku malu, ne’e hanesan buat ida karik sira la iha étika no sira viola rasik   rejimentu.

Tuir monitorizasaun JSMP katak, deputadu sira iha parlamentu nasionál servisu ladún foku bá lei sira ne’ebé  ema  hotu konsidera importante tebetebes,  sira halo alterasaun bá lei barak maibé lei sira ne’e, iha prátika, realidade lei ne’e iha lamentasaun husi komunidade tanba halo diskriminasaun ka viola sidadaun sira nia direitu.

Nia hateten Ministru Justisa Sérgio da Costa Hornai  prepara ezbosu bá alterasaun, tanba sira nia razaun ida katak sira hakarak  ho lei ida  kona-bá rejistu sivíl, iha lei tolu maka sira konsidera iha ligasaun bá malu maka iha lei Liberdade relijioza ne’e, rejistu sivíl ho  alterasaun kódigu rejistu sivíl ne’e.

Advertisement

JSMP monitoriza katak, lei seluk  ne’ebé parlamentu  halo maka indultu komutasaun pena parlamentu revoga lalais lei anterior ne’e, atu halo lei foun ida hodi fó indultu bá membru Governu  ne’ebé komete korrupsaun,  tanba ne’e  JSMP   konsidera  parlamentu nasionál halo buat ida  tenke tuir polítika ne’ebé benefísiu liu bá sira duké ba interese ema hotu nian.

Iha tinan 2024  nia afirma,  lei foun  ne’ebé maka  Parlamentu Nasionál prodús maka orsamentu   jerál estadu,  ne’e hanesan baibain ona kada tinan tenke  halo hanesan ne’e, lei foun ida seluk ne’ebé sira halo maka prezidénsia protokolu estadu, ezersísiu direitu petisaun, maibé sira seluk ne’e halo de’it alterasaun, hanesan lei kona-bá komisaun anti-korrupsaun  no  halo alterasaun bá estatutu  kombatente libertasaun nasionál,  tanba lei ne’e iha tiha ona, no ida fali maka órgaun rezignadu husi membru parlamentu nasionál, lei baze bá edukasaun no lei baze bá ensinu superior nian, ida fali mak autorizasaun lejizlativa, matéria sira kona-bá fixa limitada bá relasaun servisu funsionáriu públiku nian.

Iha tinan 2025 nian tuir monitorizasaun JSMP katak,  lei medida kona-bá tutela  legalidade urbanizasaun,  no halo lei rekrutamentu majistradu la’ós Timoroan, no lei enkuadramentu  orsamentu jerál estadu jestaun finanseira.

JSMP haree katak  halo lei ne’e importante, importante atu implementa iha rai-laran tanba konstituisaun ne’e jerál ka prinsípiu de’it, ne’ebé atu implementa buat ruma tenke presiza lei oan sira.

JSMP rekomenda bá Deputadu sira iha parlamentu tenke foku halo servisu,  aleinde haree bá dependénsia tenke lee mós konstituisaun, hodi identifika previzaun sira husi konstituisaun ne’e, ida-ne’ebé maka sei falta presiza kria lei.

Advertisement

JSMP nia hanoin katak, konstituisaun ne’e presiza halo revizaun, tanba iha artigu balun la korresponde ho realidade Timor no la uza  ona,  hanesan kona-bá UNTAET, artigu  sira ne’e  la utiliza tiha ona maibé ate agora sei mantein iha konstituisaun RDTL, maibé ida-ne’e labele  haree interese  partidária,  revizaun ne’e, partidu hotu ne’ebé  hetan asentu iha parlamentu nasionál tenke konsensu hodi hasai tiha.

Jornalista: Marcelino Tomae

 

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Bankada FRETILIN Husu Timor Gap Asegura Estoke Kombustivél La’ós ETO

Published

on

By

Hatutan.com, (16 Marsu  2026), Díli– Bankada Parlamentár FRETILIN liu husi sira-nia  deklarasaun politiká iha plenáriu Parlamentu Nasionál, Segunda (16/03/2026), husu kompañia estatál Timor GAP,E.P  tenke asegura rezerva (estoke) kombustível iha Timor-Leste la’ós garantia fali ba empreza privadu Esperança Timor Oan (ETO), Unipessoal, Lda. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Parlamentu Nasionál Propoin Governu Kontrola Presu Kombustível iha Merkadu

Published

on

By

Hatutan.com, (10 Marsu  2026), Díli- Membru Parlamentu Nasionál  husi Bankada opozisaun FRETILIN, Oscar Lima, husu Governu atu kontrola presu kombustível iha merkadu nasionál tanba iha indikasuan katak ho funu iha médiu oriente, empreza estasaun kombustível balun hasa’e presu mézmu estoke antigun nian.

(more…)

Continue Reading

Polítika

Bankada FRETILIN Preokupa Impaktu Funu Médiu Oriente Mai Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com, (09 Marsu  2026), Díli– Parlamentu Nasional liuhosi deklarasaun politiká Bankada FRETILIN iha plenária, Segunda (09/03/2026),  destaka preokupasaun husi impaktu funu médiu oriente mai Timor-Leste.
(more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending