Connect with us

Polítika

FRETILIN-PLP Kongratula Juiz Koletiva TR Dekreta Inkonstitusionál ba Alterasaun Lei Organizasaun Judisiáriu

Published

on

Hatutan.com, (05 Agostu 2025), Díli- Bankada opozisaun FRETILIN ho PLP  kongratula  juiz koletavia Tribunál Rekursu (TR) ne’ebé dekreta inkonstitusionál ba alterasaun lei organizasaun judisiária no mós nomeasaun bá Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona.

Lee Mós: PTR Atuál Tenke Hatudu Konsiénsia Morál-Síviku no Profisionál Kumpre Orden Tribunál

Konférensia imprensa Bankada FRETILIN ho PLP, Tersa (05/08/2025). Foto/Zita Menezes

“Ami hakarak kongratula Juiz koletivu Tribunal Rekursu nian ne’ebé, biar ho presaun oin-oin husi podér polítiku, hatudu duni sira nia independénsia, profisionalizmu no seriedade iha sira-nia kna’ar, hodi hasai akórdaun númeru 05/CONST/2025/TR, NUC: 0042/25TRDIL, ne’ebé deklara inkonstitusionalidade ho forsa obrigatóriu jerál ba artigu 2.0 Lei n° 4/ 2025, 28 Abríl, 2.a alterasaun ba Lei Organizasaun Judisiáriu, ne’ebé aumenta artigu 76.0-A. Tribunal Rekursu kumpre duni ninia obrigasaun nu’udar ultima instánsia defensór ba Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian,” Deputadu  Joaquim dos Santos Borululi  hateten iha konferénsia  imprensa ne’ebé hala’o iha sala Bankada FRETILIN iha PN, Tersa (05/08/2025).

Bankada FRETILIN no PLP afirma,  akórdaun Tribunal Rekursu nian ne’e, afeta diretamente pozisaun Prezidente Tribunal Rekursu atuál, katak Juiz Afonso Carmona hanesan Prezidente Tribunal Rekursu ne’e  faktu no laiha ona lejitimidade legal. Tanba Prezidente Repúblika José Ramos-Horta nomeia Juiz Afonso Carmona liuhusi dekretu Prezidente númeru 35/2025 de 29 de Abríl, ne’ebé bazeia ba alínea j) husi artigu 86.0, konjuga ho nú.o 3 husi artigu 124.0 Konstituisaun, no mós lei vijente.

Advertisement

Lei vijente ne’ebé refere iha dekretu Prezidente nian maka Lei n° 4/ 2025, 28 Abríl, Lei Organizasaun Judisiáriu, ho nia aditamentu iha artigu 76.0-A, hodi estabelese mós kritéria sira atu sai Prezidente Tribunal Rekursu nian, ne’ebé ikus mai, liu husi akórdaun ida ne’e, Tribunal deklara norma ne’e inkonstitusionál ka kontra Konstituisaun.

Dekretu Prezidente Repúblika nian hodi nomeia  Juiz Afonso Carmona nu’udár Prezidente Tribunal Rekursu, sofre ona nulidade insanável, tanba tuir artigu 2 númeru 3 Konstituisaun Repúblika ne’ebé hatete, “Lei sira no aktu sira Estadu nian no mós podér lokál nian só bele vale bainhira halo tuir de’it konstituisaun.

Nulidade insanável ne’e signifika katak, aktu Prezidente Repúblika nian hodi halo nomeasaun ba Prezidente Tribunal Rekursu ne’e nulu no la vale, hahú kedas husi inísiu nomeasaun, ka ho liafuan seluk katak, nomeasaun ne’e la eziste ka nunka akontese. Tanba labele haketak aktu nomeasaun liu husi dekretu Prezidente Repúblika nian, ho norma ne’ebé Prezidente Repúblika uza hodi halo nomeasaun ba Juiz Afonso Carmona.

Bankada FRETILIN no PLP hateten tuir lolós, Prezidente Repúblika bele ezerse ninia kompeténsia Konstitusionál tuir artigu 149 Konstituisaun RDTL, hodi husu fiskalizasaun preventiva molok promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiáriu, maibé Prezidente Repúblika la halo ida-ne’e.

“Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hili dalan lais nian, iha loron 28 fulan-Abríl 2025 promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiáriu  no iha loron tuir kedas, 29 fulan-Abril 2025 nomeia Juiz Afonso Carmona nu’udar Prezidente Tribunal Rekursu. Karik Prezidente Repúblika husu duni fiskalizasaun preventiva, Juiz Afonso Carmona la prienxe kritéria atu sai Prezidente Tribunal Rekursu tamba Tribunal Rekursu sei deklara rekizitu  sira ne’ebé uza hodi nomeia Prezidente Tribunal Rekursu atuál, inkonstitusionál hanesan akórdaun ne’ebé  sai daudaun husi Tribunál Rekursu,” Deputadu Joaquim dos Santos hateten.

Advertisement

Bankada opozisaun ne’e afirma, deklarasaun inkonstitusionál ho forsa obrigatóriu jerál, iha akórdaun Tribunal Rekursu nian ne’e, afeta no vínkula desizaun sira  hosi órgaun soberania hotu-hotu, hahú kedas husi Prezidente Repúblika to’o Tribunal sira atu kumpre desizaun ne’e. 

Desizaun Inkonstitusionál ne’e impoin ba Prezidente Repúblika atu kumpre, tuir juramentu Prezidente nian katak kumpre de’it Konstituisaun no garante normal funsionamentu instituísaun estadu nian. Nune’e mós Juiz sira ne’ebé servisu iha Tribunál sira inklui Prezidente Tribunal Rekursu ne’ebé nu’udár guardiaun Konstituisaun nian.

“Kaer bá  desizaun tribunal nian ne’e, no mós atu salvaguarda integridade, independénsia no normal funsionamentu Tribunal Rekursu nian, ami husu bá Merítisimu Juíz Afonso Carmona atu voluntariamente husik hela ka dada-an husi Tribunal Rekursu ho dignidade tomak no  ami husu Prezidente Repúblika José Ramos-Horta  atu nomeia fali Prezidente Tribunal Rekursu foun tuir konstituisaun haruka,” Deputadu Joaquim haktuir pozisaun Bankada FRETILIN ho PLP nian.

Jornalista : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
1 Comment

1 Comment

  1. Alexandre Freitas

    06/08/2025 at 11:02 AM

    Parabens ba nai boot juiz sira nebe halo servisu diak tebes. Timor-Leste nebe demokratiku hahu funsiona no separasaun poder komesa hatudu ona ninia kbiit. Ita hotu hein, katak la iha ema ida iha rai doben ida nee iha lei nia leten. Parabens,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading
Advertisement

Trending