Hatutan.com, (15 Agostu 2025), Díli–Peskizadór Legál husi Programa Monitorizasaun bá Sistema Justisa (JSMP),  Luis de Oliveira Sampaio, proposta alterasaun Lei Komunikasaun Sosiál (KomSos) ne’ebé Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes hamosu tan artigu 38B kona-bá Responsabilidade Kriminál tau liberdade imprensa Timor-Leste iha risku boot.

Lee Mós: Xefe Estadu Garante Veta Proposta Alterasaun Lei KomSos Karik SEKOMS La Elimina Artigu 38B

Peskizádór Legál JSMP, Luis de Oliveira Sampaio. Foto/Dok

Luis de Oliveira Sampaio, antigu Adjuntu Komisáriu Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés), hateten artigu 38B ne’ebé SEKOMS hamosu iha proposta alterasaun Lei Komunikasaun Sosiál ne’e hamosu reajen  maka’ás  husi komunidade média, ativista, sosiedade sivíl no lider polítiku ka fundadór Estadu  hanesan Mari Alkatiri ho Francisco Guterres “Lú-Olo”, tanba konsidera artigu 38B ne’e la refleta prinsípiu Konstituisaun RDTL artigu 40 (liberdade espresaun) ho artigu 41 (liberdade imprensa)  no  hamate liberdade imprensa iha Timor-Leste.

“Artigu 38B kona-bá responsabilidade kriminál ba media ho jornalista sira iha proposta ezbosu alterasaun lei Komunikasaun Sosiál (KomSos) ne’e refleta ba intensaun aat husi podér polítiku sira  atu kontrola liberdade imprensa no lori risku boot ba liberdade imprensa. Tanba ne’e, SEKOMS Expedito Dias Ximenes foti rajaun katak elimina artigu 38B ne’e tanba atu salva jornalista no laiha intensaun hamate liberdade imprensa ne’e razaun ne’ebé la iha fundamentu,”  Luis de Oliveira Sampaio hateten ba Hatutan.com, Sesta (15/08/2025).

Fó hanoin fali katak SEKOMS ho Konsellu Imprensa liuhosi enkontru iha Palásiu Governu, Kinta (14/08/2025), deside ona elimina artigu 38B iha proposta alterasaun Lei KomSos ne’ebé SEKOMS rasik mak prepara.

Hafoin enkontru, SEKOMS Expedito Dias Ximenes, haktuir ba jornalista sira katak iha diskusaun ho Konsellu Imprensa ne’ebé nia rasik mak  lidera ikus  mai konkorda elimina  tiha artigu 38B   atu bele hahú halakon hanesan manipulasaun, espekulasaun  ne’ebé oras ne’e daudaun la’o iha públiku.

SEKOMS   ho Konsellu Imprensa iha diskusaun   ne’e konkorda malu katak iha kontestu Timor-Leste nian, média maka pillar  demokrasia, média maka órgaun ne’ebé importante  bá iha prosesu konstrusaun Estadu no nasaun,  média tenke iha regulamentasaun forte atu bele próteze, asegura  iha sira nia servisu loroloron nian

“Revizaun aditamentu ida-ne’e ho objetivu atu próteze no asegura  servisu órgaun komunikasaun sosiál nian  tanba ne’e revizaun ida-ne’e  laiha   uitoan mós  atu hamate liberdade imprensa no  laiha intensaun uitoan mós atu krimanaliza produtu jornalístika,” Expedito Dias Ximenes argumenta.

Refere ba argumentu  SEKOMS nian ne’e, JSMP konsidera SEKOMS la entende ka la komprende duni sentidu artigu 38B kona-bá Responsabilidade Penál ne’e rasik.

Peskizadór Legál  JSMP, Luís de Oliveira Sampaio hateten, esplika bainhira haree didi’ak  . haree kona-bá proposta alterasaun Lei KomSos liga ho artigu 38B (responsabilidade penál) ne’ebé SEKOMS prepara  rasik atu a ne’e  iha risku sériu bá liberdade espresaun no liberdade imprensa ne’ebé konsagra iha Konstituisaun RDTL artigu 40 ho artigu 41.

JSMP fó sira-nia paresér jurídiku ba artigu 38B iha proposta alterasaun Lei KomSos ne’ebé prepara husi SEKOMS ne’e la reflete ona estadu Timor-Leste  nia norma sira iha  Konstituisaun tanba ne’e bele konsidera Inkonstitusionál.

JSMP haree bá artigu  38B ne’e  la reflete    prinsípiu   báziku fundamentál  sira  iha Konstituisaun RDTL ne’ebé  sai hanesan lei-inan ka lei ne’ebé orienta  lei sira ne’ebé Governu ka Parlamentu Nasionál  prodús.

“Ita iha mekanizmu barak hodi trava  proposta alterasaun Lei KomSos artigu 38B ne’e mézmu SEKOMS hakarak kontinua lori bá Konsellu Ministru aprova.  Mekanizmu Konstituisaun RDTL nian hodi trava lei ne’e, primeiru maka husu bá Prezidente Repúblika José Ramos Horta atu veta no mós bele husu fiskalizasaun preventiva bá   Tribunál hodi deklara inskonstitusionalidade ba artigu 38B ne’ebé SEKOMS propoin,” Luís de Oliveira Sampaio hateten.

Peskizadór Legál JSMP durante ne’e akompaña ho di’ak tebes debate públiku, liu hoi publikasaun Hatutan.com nian, mosu reasaun barak husi komunidade média sira iha rai-laran, sosiedade sivíl inklui lider nasionál sira, tanba ne’e to’o iha konkluzaun ida katak proposta alterasaun Lei KomSos ne’ebé SEKOMS prepara ne’e  sei la hakat bá oin, tanba kontradisaun ho konstituisaun RDTL no prinsípiu ka valores  direitu umanu sira ne’ebé Estadu Timor-Leste ratifika.

Liga ho deklarasaun SEKOMS Expedito Dias Ximenes hato’o bá liu-husi mídia oioin katak lei ne’e nein uitoan atu kriminaliza produtu jornalístika no la hamate liberdade imprensa, Peskizadór Legál JSMP, Luis Oliveira Sampai konsidera katak,  SEKOMS Expedito Dias Ximenes  prepara tiha ezbosu proposta Lei artigu 38B  maibé esplikasaun ne’e dook loos husi nia orientasaun loloos.

“Ha’u la hatene tanbasá SEKOMS Expedito Dias Ximenes  maka prepara tiha lei ne’e, maibé depois nia la koñese fali, ne’e maka problema boot, tanba ne’e maka sei Governante sira molok atu prepara lei ruma tenke komprende uluk, halo konsultasaun, tanba ita akompaña SEKOMS nia esplikasaun ema husu seluk, nia esplika buat seluk ida,” Luis de Oliveira Sampaio hateten.

Nia dehan,  tuir loloos  Expedito Dias Ximenes hetan konfiansa hodi kaer Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál,tenke iha inisiativa foun no inovasaun foun, labele foti tomak  Estadu seluk nia lei hodi tau fali bá  Estadu Timor-Leste nian.

“Lei ne’e ita haree inspira husi Lei Komunikasuan Portugál no Lei Komunikasaun Angola nian, maibé SEKOMS taka tiha matan,  depois tuur buat ruma laiha halo tun sa’e para  ema hatene katak halo servisu, maibé ne’e gasta de’it enerjia depois halo lei kompativel iha ita nia sistema  no ita nia Konstituisaun,” Luis de Oliveira Sampaio hateten.

Nia dehan, Expedito Dias Ximenes halo lei ne’e, lori fali  pensamentu tinan-50 bá kotuk ne’e, Governu tenke hatene era ida agora ne’e era demokrátiku, tanba ne’e  labele lori fali pensamentu uluk nian hodi mai ajusta fali hi era  agora daudaun nian.

Jornalista: Marcelino Tomae