Connect with us

Justisa & Krime

Myanmar Accountability Project Hato’o Keisa Kriminál Bá MP Timor-Leste Kontra Junta Militár Myanmar

Published

on

Hatutan.com,  (13 Janeiru  2026), Díli–Grupu ida ne’ebé reprezenta vítima sira husi krime atrosidade ne’ebé akontese iha Mayanmar, Tersa (13/01/2026),  hato’o ona keixa kriminál  ba Ministériu Públiku Timor-Leste no husu atu loke investigasaun.

Grupu ida ne’ebé reprezenta vítima sira husi krime atrosidade ne’ebé akontese iha Mayanmar hato’o ona keixa kriminál ba Ministériu Públiku Timor-Leste, Tersa (13/01/2026). Foto/Marcelino Tomae

Diretór Myanmar accountbility Project,  Chris Gunnes bá  Jornalista hafoin  remata submete keixa krimál kontra junta militár Myanmar iha Prokuradór  Jerál  Primeira Instansia Dili,  informa ekipa  ne’e organizasaun deretus umanu mai halo denunsia iha  Ministériu Públiku Timor-Leste atu buka halo investigasaun garantia Justisa tuir lei internasionál iha Timor-Leste tanba krime junta militár Myanmar halo   hasoru ema sivíl iha Myanmar.

Sidadaun  ne’ebé sai vítima  husi  junta militár ne’e nia reprezentante sira aprezenta ona bá iha Ministériu Públiku Timor-Leste  tuir lei Timor-Leste no kompetensia lei Timor-Leste nian no   lei Internasionál.

Denúnsia ne’e  kontra junta militár Myanma tanba Timor-Leste mós iha esperiénsia, uluk iha tempu okupasaun, tanba ne’e mak vítima sira ne’ebé mai halo denúnsia ne’e  sira  halo ona dialogu ho sosiedade sivíl no ema hotu ne’ebé sira hasoru malu iha Timor-Leste.

Advertisement

Chris Gunnes  hateten grupu reprezenta povu vitíma Myanmar sente hanesan  Timor-Leste komprende saída maka terus ne’ebé  la’o dadaun agora iha Myanmar,  tanba  povu hatene, Timor-Leste  nia jurizdisaun  ida-ne’ebé bele simu sira nia denúnsia, sira nia keixa, nune’e sira nia esperansa katak  sistema Justisa iha Timor-Leste ne’e sei fó dalan di’ak iha Prosesu Justisa.

Grupu  ekipa sira ne’e, fó fiar totál Timor-Leste  nian  sistema juridisiariu ida-ne’ebé independente no iha separasaun  haketak  entre juridisiariu, Ezekutivu ho lejislasivu sira

“Ami fiar katak ema hotu sei respeita independénsia juridisiáriu  nian, ami  reza , ami harohan bá katak sistema justisa bele hala’o nia knaar tuir independénsia ne’ebé maka  ami rekoñese sira iha,” nia hateten.

Hosi sorin seluk, liuhosi konferénsia  imprensa ne’ebé hala’o iha Otél Timor, Diretór Ezekutivu  “The Chin Human Rights Organization” (CHRO), Salai Za UK King informa   keixa kriminál ne’e halo hasoru junta Militár  ka grupu militár  Myanmar nian ne’ebé komete krime funu nian no krime hasoru umanidade,  kontra ninia povu rasik ne’ebe hatama keixa kriminál ne’e reprezenta povu kristaun husi Estadu Chin, ne’ebé lokaliza iha territóriu Myanmar, besik fronteira ho nasaun India.

Salai Za UK King  hatutan keixa kriminál ne’ebé grupu hato’o ona ba Prokuradór, inklui evidénsia kona-bá violasaun koletiva hasoru feto isin-rua ida; masakre ba ema na’in sanulu, inklui jornalista ida no labarik-mane ida ho tinan 13; oho Pastor Kristaun ida no Diákonu na’in-tolu; militár sira mós halo atake aéreu indiskriminadu hasoru ospitál ida, no hamate pesoál médiku na’in-haat no pasiente na’in-haat.

Advertisement

“Krime sira ne’ebé Junta Militar  komete iha, Myanmar halo parte, kampaña violénsia ida ne’ebé planeadu, sistemátiku, jeneralizadu, injustu no indiskriminadu hasoru ema sivíl sira, liuliu ba ema kristaun sira, ne’ebé  konstitui maioria iha Estadu Chin,”  Salai Za Uk afirma. 

Nia afirma responsabilidade bá krime sira-ne’e , bele hala’o iha Timor-Leste tanba, tuir prinsípiu jurisdisaun universál ne’ebe existe iha direitu internasionál, autoridade husi estadu seluk, inklui Timor-Leste, bele foti asaun, independentemente vítima sira hela iha ne’ebé, no kriminozu sira hela iha ne’ebé, no independentemente país ida ne’ebé mak ema sira komete krime.

Salai Za Uk apela ba apoiu husi grupu sira sosiedade sivíl timoroan, Igreja Katólika no kongregasaun  sira seluk no ba sidadaun no sidadán timoroan  hotu-hotu ho sentidu justisa. Haree bá pozisaun konsistente kona-bá direitus umanus husi lider polítiku prinsipál timoroan sira no lian influente sira seluk iha país ida ne’e, ami ne’ebé reprezenta Povu Chin fiar, ho laran tomak, katak ami-nia apelu ba responsabilizasaun sei  hetan apoiu husi Povu no autoridade sira iha Timor-Leste.

“Ami hein,  ho laran tomak, katak nu’udar sarani, ami-nia orasaun ba justisa, pás no dignidade, hodi povu Myanmar nia naran, sei hetan resposta iha tempu badak,” nia hateten ho esperansa. 

Tuir  evidénsia ne’ebé  hato’o husi fontes seluk ketak, dezde Jullu 2022, Junta Militár hala’o ona atake aéreu dokumentadu hamutuk 1,000 iha Estadu Chin. Uma liu 4,600 maka hetan destruisaun hosi atake aéreu sira ka sunu ho intensaun. Hamate ona ema sivíl na’in-478, inklui feto na’in-91 no labarik na’in-79. Pelumenus, instalasaun saúde 19, eskola 25 no edifísiu relijiozu 127, inklui igreja 78, ne’ebé hetan estragu ka destruisaun, haktuir  númeru sira hato’o hosi CHRO.

Advertisement

Nia afirma, situasaun violénsia iha Estadu Chin mós akontese iha nasaun Myanmar tomak. Tuir dadus sira  husi ONU no fonte kredivel sira seluk, to’o 31 Marsu 2025, pelumenus, ema sivíl na’in 6,473 maka mate hosi forsa Junta nian, inklui feto na’in-1,487 no labarik na’in-748. Ema liu 30,000 hetan detensaun. Kuaze ema 2.000 mak mate ona iha detensaun militár inklui kazu sira, ne’ebé dokumentadu ho di’ak,  mak hetan tortura to’o mate. Ema na’in-172 hetan kondenasaun ba mate hosi tribunál sira ne’ebé kontrola hosi Junta Militár. 

ONU kalkula katak violénsia iha Myanmar halo ona ema liu millaun 3,5 dezlokadu. Maski besik millaun 20 maka presiza asisténsia, tuir ONU, militár sira blokeia asesu umanitáriu, inklui hafoin dezastre naturál sira,   dezignadanente,  rai-nakdoko iha Marsu 2025.

Nia esplika tuir estimativa kredível, ema Myanmar liu millaun 51 hakaat fronteira internasionál hodi buka seguransa, liuhosi kanál regulár no irregulár sira, ne’ebé mosu ona krize refujiadu rejionál ho dezafiu direitus umanus no umanitáriu sira ne’ebé boot tebetebes.

Nia afirma rekerente sira hein katak kazu ne’e sei dada povu Timor-Leste nia atensaun espesiál, haree ba Myanmar no Timor-Leste nia istória luta kuaze  hanesan.

“Povu Myanmar no Povu Timor-Leste halo parte Povu Sudeste Aziátiku, liu hotu husi períodu administrasaun koloniál (Myanmar ukun husi Inglaterra no Timor-Leste husi Portugal). Hafoin proklamasaun independénsia, povu rua ne’e sai vítima husi krime atrosidade barak komete husi ukun-nain sira. Iha Myanmar masakre dala barak akontese hanesan sira ne’ebé akontese iha Timor-Leste durante períodu 1975-1999. Ohin Povu Timor-Leste moris ona ho liberdade tomak. Povu Myanmar mós hakarak ida ne’e”. Nia dehan

Advertisement

Ekipa husi Myanmar ne’e  ho esperansa katak sei autoridade sira iha Timor-Leste deside loke investigasaun, ida ne’e sei haruka mensájen forte ida bá Junta Militar Myanmar nian, ne’ebé ecoa iha ASEAN tomak, katak situasaun iha Myanmar labele kontinua,  no tenke muda. Kazu legál iha Dili oferese oportunidade ba solidariedade internasionál ho ema sira ne’ebé marjinalizadu no izoladu liu iha rejiaun ASEAN.

Advogadu Timoroan José Teixeira  ne’ebé akompaña grupu husi Myanmar ne’e hateten,  lei no mós ivestigasaun  iha Timor-Leste bele la’o, nune’e reprezentante vítima sira husi  Myanmar iha duni direitu mai Timor-Leste.

“Konstitusaun RDTL iha artigu 09 ko’alia klaru katak lei internasionál no direitu internasionál, Timor-Leste leste mós tama iha komunidade hamutuk ho tratadu internasionái no konvensoens internasionais sira hotu lori tama mós bá ita nia sistema legál,”  Advogadu José Teixeira esplika.

Nia dehan tuir kodigu  penál Timor-Leste, artigu 124, ko’alia kona-ba Krime umanidade  artigu 125  kona-bá krime kontra funu nian,  tanba ne’e tuir juridisaun universal penál hanesan konseitu ida-ne’ebé  iha mundu tomak aseita hodi simu, nune’e hanesan Advogadu iha konkluzaun  katak Timor-Leste mós iha juridisaun  universal penál nian

“Hanesan rai balun iha Filipina, sira hatama ona, iha Indonézia mós  sira mós permite bá  juridisaun universal ninian, Argntina España, no rai  sira seluk ne’ebé,  iha juridisaun universal ida ne’ebé maka  mai husi tradisaun direitu internasionál nian ne’ebé  hahú hori tempu uluk kedas  dezde Segunda Gueira Mundiál,” nia dehan.

Advertisement

Nia afirma, Estadu Timor-Leste mós adere bá konvensoens internasionais, importante hanesan, konvensauun Zenebra nian,  kontra pruiviu bá militár sira ne’ebé halo funu  atu la bele halo populasaun sivíl.

Nia dehan tuir, lei Juridisaun universal penál ne’e katak kualker funu entre nasaun  ne’ebé de’it, la bele hasoru  sidadaun ne’ebé ho ema sivíl

Iha fatin hanesan Advogadu Nuno Marrazes subliña katak,  juridisaun universal penál ne’ebé maka  sid bazeia bá keixa, kbiit no knaar Ministériu Públiku nian  atu simu keixa ida-ne’e Loke Investigasaun  mai duni husi juridisaun  penál internasionál.

Maibé, nia haktuir tan iha kontestu Timor-Leste nia, juridisaun penál internasionál,  iha intensidade makas liután,  uainhira kompara ho nasaun sira seluk, tanba  prinsipiu solidaridade ne’ebé tanba  iha istória  ida-ne’ebé kuaze hanesan.

“Iha tinan sira liu bá Timor-Leste hetan okupasaun husi Indonézia nian, ne’e hanesan istória ida-ne’ebé simillante hanesan ho sofrimemtu ne’ebé, povu  Chin hasoru agora dadaun

Advertisement

“Evidénsia hotu-hotu ne’ebé ami aprezenta ba Ministériu Públiku iha Dili dokumenta ho kuidadu no konfirma filafali husi i CHRO. Aleinde ne’e, “Independent Investigative Mechanism for Myanmar” (IIMM), ne’ebé estabelese hosi ONU, bele halo verifikasaun ba evidénsia sira ne’ebé CHRO disponibiliza ba autoridade Timor-Leste nian atu ajuda sira-nia investigasaun”, dehan nia

Iha Kuarta-ne’e, (14/01/2026), Myanmar Acooutability Project   hasoru mós Prezidente RDTL José Ramos-Horta hodi  aprenzenta  kazu refere no violasuan sira ne’ebé junta militár Myanmar halo haosu povu sivíl iha Myanmar.   

Jornalista: Marcelino Tomae

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

20 Outubru-ne’e, Tribunál Díli realiza julgamentu ba argiudu sira iha kazu Set-Top Box RTTL, E.P

Published

on

By

Hatutan.com, (15 Outubru 2026), Díli— Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) ajenda ona audénsia julgamentu ba arguidu na’in-rua ne’ebé komete kazu  projetu instalasaun Set-Top Box  (STB) Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públika (RTTL,E.P).

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending