Connect with us

Nasionál

Timor-Leste ho Austrália Harii Parseira Foun Bá Era Foun

Published

on

Hatuta.com, (28 Janeiru 2026), Díli-Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) ho Governu Austrália iha kompromisu ida atu harii parseria foun bá era foun.

Lee Mós: PM Anthony Albanese Husu Governu Timor-Leste Aumenta Traballadór Timoroan Ba Na’in-10.000

Tanba ne’e vizita Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese iha Timor-Leste, durante loron rua; 28 to’o 29 fulan-Janeiru 2026 atu hametin liután kompromisu ida-ne’e tanba nasaun rua lori amizade kleur ona bá nivel foun ida.

Advertisement

Konferénsia imprensa konjunta entre PM Anthony Albanese ho PM Kay Rala Xanana Gusmão iha Palásiu Governu, Kuarta (28/01/2026). Foto/Juvinal Cabral dos Santos

“Ohin, Primeiru-Ministru Gusmão ho ha’u konkorda atu eleva ita-nia parseria. Ho kooperasaun ekonomia no seguransa foun ne’ebé sei kria empregu no tulun ita-nia nasaun enfrenta dezafiu foun sira. Ita sai forte liu bainhira ita atua hamutuk. Ami reflete ona forsa hosi ita-nia relasaun, parseria foun ida bá era foun ida,” Primeiru-Ministru Anthony Albanese hateten iha deklarasaun konjunta hafoin enkontru bilateral ho Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha Palásiu Governu, Kuarta (28/01/2026).

Deklarasaun konjunta kona-bá harii Parseria Foun Bá Era Foun entre Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste no Governu Austrália iha pontu 25 mak hanesan tuir mai-ne’e :

  1. Timor-Leste no Austrália nu’udár parseiru no viziñu ho istória, valór, rejiaun no futuru ne’ebé hanesan. Rekoñese forsa hosi parseria, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão no Honorável Deputadu Anthony Albanese, Primeiru-Ministru Austrália nian deside atu estabelese Parseria Foun bá Era Foun (“Parseria”). Hodi deklara Parseria, Governu rua kompromete bá kooperasaun kontinua, konsultasaun no respeitu mútuo bá soberania nasionál.

Pilar Ida: Dame no Integrasaun Rejionál

  1. Nu’udár belun besik no viziñu, relasaun entre Timor-Leste no Austrália hametin hosi interese komún bá ida-idak nia susesu. Parte rua fahe vizaun ida bá rejiaun ida ne’ebé pasífiku, estável no prósperu. Nasaun rua sei servisu hamutuk atu tane aas lei internasionál, proteje direitus umanus no prevene konflitu.
  2. Dame, seguransa no estabilidade nu’udár prekondisaun nesesáriu bá dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha Austrália, Timor-Leste no rejiaun ne’e. Nasaun rua kompromete bá komunikasaun regulár, konsultasaun no kolaborasaun kona-bá interese seguransa komún, inklui seguransa marítima, esforsu atu prevene tráfiku umanu, kontrabandu ema, krime transnasionál no infraestrutura krítiku.
  3. Austrália rekoñese katak, Timor-Leste nia adezaun bá ASEAN hanesan realizasaun istóriku ida, no marku signifikativu ida bá Timor-Leste nia kompromisu kleur ona bá integrasaun rejionál. Austrália sente orgullu tanba apoia Timor-Leste nia viajen ASEAN nian hosi inísiu no sei kontinua apoia Timor-Leste nia prioridade sira nu’udár Estadu-membru ASEAN nian, nune’e adezaun bá ASEAN fó benefísiu diretu bá povu Timoroan no kontribui ho pozitivu bá pás, estabilidade no prosperidade rejionál. Nasaun rua re-afirma kompromisu hamutuk bá sentralidade ASEAN nian no importánsia hosi arkitetura rejionál ne’ebé lidera hosi ASEAN ne’ebé nakloke, transparente, bazeia bá regra sira no inkluzivu.
  4. Polísia, seguransa fronteira no ajénsia imigrasaun sira sei kontinua servisu hamutuk hodi reforsa seguransa rai rua nian. Nasaun rua sei hametin liu-tán Programa Dezenvolvimentu Polísia Timor-Leste no kooperasaun tuir Nota Entendimentu kona-bá Migrasaun no Jestaun Fronteira. Sei kontinua atu fasilita viajen negósiu no tempu livre nian entre nasaun rua nian, inklui liu-hosi asesu bá sidadaun timoroan sira bá vistu Frequent Traveller Stream bá tinan 10 Austrália nian.
  5. Rekoñese importánsia atu hasa’e reziliénsia rejionál bá risku sibernétiku sira, sei servisu besik atu harii abilidade no kapasidade sira seguransa sibernétiku nian, hasa’e konxiénsia públiku nian kona-bá risku sibernétiku no hametin fahe informasaun relasionadu ho sibernétiku entre ajénsia sira aplikasaun lei nian.
  6. Austrália no Timor-Leste fahe istória kona-bá kooperasaun defeza ne’ebé kle’an. Parte rua afirma kompromisu atu kontinua dezenvolve relasaun defeza modernu ida ne’ebé bazeia bá parseria, soberania no interese nasaun rua nian. Liu-hosi Programa Kooperasaun bá Defeza, parte rua sei hametin liu-tán kolaborasaun ne’ebé fó benefísiu bá malu no kleur ona entre forsa defeza sira hodi koletivamente kontribui bá estabilidade no seguransa nasionál, rejionál no internasionál.
  7. Hanesan hatudu ona hosi Tratadu 2018 Entre Austrália no Repúblika Demokrátika Timor-Leste Estabelese sira-nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor (Tratadu Fronteira Marítima), hamutuk re-afirma valór no importánsia hosi regra no instituisaun internasionál sira, no rezolve disputa sira ho dame tuir lei internasionál, inklui Konvensaun Nasoins Unidas nian kona-bá Lei Tasi nian (UNOS). Parte rua re-afirma karákter universál no unifikadu hosi UNCLOS ne’ebé estabelese enkuadramentu legál komprensivu iha ne’ebé atividade hotu-hotu iha oseanu no tasi sira tenke hala’o.
  8. Rekoñese katak mudansa klimátika sei agrava frekuénsia no intensidade dezastre naturál sira, parte rua kompromete atu oferese atu tulun malu hafoin dezastre signifikativu sira no atu harii mekanizmu sira bá koordenasaun ne’ebé di’ak-liu. Austrália kompromete atu hametin apoiu bá esforsu sira preparasaun no rekuperasaun bá dezastre sira ne’ebé lidera hosi lokál, inklui liu-hosi dezenvolvimentu profisionál.

 Parte rua espresa apoiu bá esforsu internasionál sira, inklui liu-hosi Fundu bá hatán bá Lakon no Estragus, hodi tulun nasaun no komunidade sira ne’ebé esperiénsia no partikularmente vulnerável bá impaktu adversu sira hosi mudansa klimátika. Kompromete hamutuk liu-tán bá kooperasaun kona-bá mitigasaun no adaptasaun bá mudansa klimátika, inklui liu-hosi apoia dezenvolvimentu no transferénsia teknolojia sira ne’ebé apropriadu no asesível no kapasitasaun relasionadu sira hodi apoia reziliénsia no dezenvolvimentu ne’ebé responde bá klima.

Pilar Rua: Prosperidade no Reziliénsia

  1. Austrália no Timor-Leste fahe ambisaun ida atu Greater Sunrise bele dezenvolve lalais bá benefísiu Estadu rua nian hanesan prevee ona iha Tratadu Fronteira Marítima istóriku. Ho orientasaun hosi espíritu amizade no kooperasaun ne’ebé hanesan iha ne’ebé parte rua konkorda Tratadu no fasilita Sunrise Joint Venture hala’o Estudu Konseitu independente istóriku iha 2024, Austrália no Timor-Leste kompromete atu servisu besik hamutuk no ho Sunrise Joint Venture ho boa fé atu dezenvolve liña tempu ambisiozu ida hodi konklui Produsaun Kode Petróleu Médiu, Sunrise Kontratu Fahe, no enkuadramentu rejime fiskál ne’ebé ezije tuir Tratadu Fronteira Marítima, nune’e permite progresu konkretu ba dezenvolvimentu rekursu nian.

Ministru Rekursu Austrália nian no Ministru Petróleu no Rekursu Minerál Timor-Leste nian kompromete liután atu halo empeñamentu bilaterál besik, iha fulan hirak tuirmai, hodi superviziona diretamente negosiasaun aseleradu sira hodi finaliza lalais dokumentu sira iha leten.

11. Hodi nota Estudu Konseitu no importánsia reziliénsia ekonómika Timor-Leste nian, Austrália no Timor-Leste enkoraja Empreza Konjunta Sunrise atu halo utilizasaun ba Estudu ne’e no aprezenta lalais ba Estadu sira proposta Konseitu Dezenvolvimentu ba Greater Sunrise ne’ebé bele satisfás ezijénsia Tratadu Fronteira Marítima nian. Parte rua mós kompromete atu apoia Empreza Konjunta Sunrise nian hodi avansa projetu ne’e lalais bainhira Estadu sira aprova Konseitu Dezenvolvimentu ida de’it.

12. Austrália rekoñese kompromisu Timor-Leste nian ba prosesamentu iha rai-maran no ba projetu Tasi Mane kosta-súl. Austrália sei fó apoiu ba solusaun komersiál ruma ne’ebé viável atu dezenvolve Greater Sunrise ne’ebé propoin hosi Sunrise Joint Venture ne’ebé konsistente ho Tratadu Fronteira Marítima. Ida-ne’e krítiku atu avansa objetivu kompartilladu atu asegura katak projetu ne’e apoia diversifikasaun ekonómika iha Timor-Leste no fó benefísiu sosio-ekonómiku sustentável ba tempu naruk ba nia povu. Dezenvolvimentu Greater Sunrise nian tenke apoia estabilidade ekonómika, polítika no sosiál Timor-Leste nian, ne’ebé Austrália iha kompromisu maka’as. Timor-Leste ida ne’ebé estavel, independente no prósperu sei sai faru bá Estadu sira seluk iha rejiaun ne’e no importante ba Austrália.

13. Hanesan ho esperiénsia pasadu durante jestaun ba Área Konjunta Dezenvolvimentu Petrolíferu, Austrália sei tulun Timor-Leste hodi fahe, liuhosi ninia departamentu relevante no ajénsia reguladora sira, koñesimentu tékniku no regulatóriu kona-ba saúde, seguransa, ambientál no asuntu relevante sira seluk.

Advertisement

Austrália mós sei estabelese Fundu Infraestrutura ida atu uza iha Timor-Leste no aloka ba ida-ne’e parte fiksu pursentu sanulu hosi reseita totál Estadu sira-nian hosi projetu Greater Sunrise, ne’ebé finansia tomak hosi Austrália nia parte hosi reseita iha futuru. Austrália sei estabelese Fundu bainhira solusaun komersiál ruma ne’ebé propoin hosi parte komersiál sira hetan akordu hosi Estadu sira ne’ebé konsistente ho ezijénsia sira hosi Tratadu Fronteira Marítima nian. Kompromisu ida ne’e sei haree maizumenus tersu ida hosi reseita Austrália nian hosi projetu ne’ebé fornese ba Timor-Leste liuhosi Fundu Infraestrutura. Fundu ne’e sei estabelese no ko-dezeña iha espíritu parseria nian, ho respeitu ba Timor-Leste nia soberania no importánsia hosi operadór LNG ida ne’ebé estabelese ona no fó apoiu ba malu ba Greater Sunrise.

14. Parte rua sei kontinua parseria ne’ebé metin hodi garante katak Austrália nia programa mobilidade traballadór sira fó benefísiu ba malu no fó rezultadu ekonómiku no sosiál pozitivu ba traballadór sira, sira-nia família no negósiu sira iha nasaun rua ne’e. Sei servisu hamutuk mós hodi hasa’e edukasaun no formasaun téknika no vokasionál (TVET) ba juventude Timor-oan sira. Liu-hosi parseria ida-ne’e, Timor-Leste no Austrália sei servisu hamutuk hodi permite traballadór timoroan hamutuk 10,000 atu hetan oportunidade empregu iha Austrália to’o tinan 2027-28, inklui liuhosi eskema Pacific Australia Labor Mobility (PALM).

15. Timor-Leste no Austrália sei garante kooperasaun dezenvolvimentu promove Timor-Leste nia prosperiedade no reziliénsia. Liuhosi dezenvolvimentu ne’ebé lidera hosi lokál, sei apoia servisu sira ho kualidade; kreximentu ekonómiku ne’ebé inkluzivu no sustentável; no esforsu atu garante ema Timoroan hotu-hotu bele buras no buras hanesan.

16. Timor-Leste no Austrália iha kompromisu atu servisu hamutuk hodi fó ba implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Timor-Leste nian 2011–2030, ho foku ba diversifikasaun ekonómika, kriasaun empregu no dezenvolvimentu sustentável ba setór estratéjiku sira iha rai petróleu, no turizmu.

17. Nasaun rua kompromete atu identifika no atua oportunidade sira atu hasa’e dezenvolvimentu setór privadu, inklui liuhosi hasa’e komérsiu no investimentu rua-dalan nu’udar parte ida hosi Invested: Australia nia Estratéjia Ekonómika Sudeste Aziátiku to’o 2040. Parte rua mós sei halo parseria atu posibilita prestasaun infraestrutura ne’ebé hamosu kreximentu ekonómiku sustentável no empregu lokál iha Timor-Leste, inklui liuhosi Fasilitasaun ba Infraestrutura Finansas Austrália nian Pasífiku (AIFFP). Esforsu sira ne’e sei iha foku partikulár ba pozisaun semi-kualifikadu sira.

Advertisement

18. Nu’udár maluk estadu marítimu, Austrália respeita Timor-Leste nia ligasaun kle’an ho oseanu. Sei buka oportunidade sira atu hasa’e kooperasaun Ekonomia Azul, inklui apoia Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Oseanu ida ne’ebé Reziliente no Sustentável iha Timor-Leste (2025-2035) no liuhosi troka lisaun sira kona-ba ekoturizmu tasi nian no jestaun ba Área Protejida Tasi nian sira.

Pilar Datoluk: Ligasaun Ema-ba-Ema no Institusionál

19. Parte rua kompromete atu haklean amizade, kolaborasaun no solidariedade entre povu Timor no Australianu. Ligasaun sira-ne’e harii iha valór komún sira, inklui respeitu kle’an iha nasaun rua ne’e ba demokrasia no direitus umanus.

20. Sei kontinua hametin ligasaun edukasaun, kulturál, sosiál no relijioza entre komunidade sira iha nasaun rua, inklui liuhosi Grupu Amizade Komunitária, Programa Voluntáriu Austrália nian, Programa Kooperasaun ONG Austrália nian no bolsa estudu Prémiu Austrália nian.

21. Rekoñese lasu sira ne’ebé metin entre veteranu timoroan no australianu sira, ne’ebé mantein liuhosi Timor-Leste nia Konsellu Kombatente sira ba Libertasaun Nasionál. Sei kontinua hametin komemorasaun sira Loron Anzac nian iha Dili, no haburas kolaborasaun kona-ba turizmu istóriku no komemorativu hodi fó onra no prezerva ita-nia istória ne’ebé fahe hamutuk ona.

Advertisement

22. Sei servisu atu hametin ligasaun institusionál sira liuhosi apoia arranju sira entre ajénsia governu nian no parlamentu sira, no enkoraja sosiedade sivíl no organizasaun mídia sira.

23. Rekoñese katak joven sira mak nasaun-nia futuru. Nasaun rua sei servisu besik no investe iha kriasaun edukasaun foun, formasaun, empregu no oportunidade dezenvolvimentu lideransa ba juventude Timoroan sira, inklui ba traballadór eskema PALM ne’ebé fila hikas mai Timor-Leste. Sei estabelese inisiativa sira ba líder emerjente sira iha nasaun rua ne’e atu envolve no harii ligasaun sira ba moris tomak.

Planu Asaun Konjuntu

24. Parte rua fó knaar bá Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun no Ministru Negósiu Estranjeiru respetivamente atu koordena formulasaun Planu Asaun Konjuntu ida hodi realiza Parseria. Nasaun rua ne’e sei halo revizaun ba implementasaun, inklui liuhosi Diskursu anuál sira hosi Ofisiál Superiór sira.

25. Parte rua fó knaar bá Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun no Ministru Negósiu Estranjeiru hosi nasaun rua nian respetivamente atu koordena formulasaun Planu Asaun Konjuntu ida hodi realiza Parseria. Nasaun rua sei halo revizaun ba implementasaun, grupu Diskursu anuál sira hosi Ofisiál Superiór sira.

Advertisement

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Konferénsia Imprensa Konjunta Albanese-Xanana, SEKOMS “Limita” Liberdade Imprensa

Published

on

By

Hatutan.com, (28 Janeiru 2026), Díli-Governu da-sia (9) ne’ebé lidera husi Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão iha kompromisu boot promove liberdade imprensa ne’ebé kontempla iha Konstituisaun RDTL artigu 41.

(more…)

Continue Reading

Nasionál

PM Anthony Albanese Husu Governu Timor-Leste Aumenta Traballadór Timoroan Ba Na’in-10.000

Published

on

By

Hatutan.com, (28 Janeiru 2026), Díli-Primeiru-Ministru (PM) Austrália, Anthony Albanese, informa dadaun Timoroan liu na’in-5000 mak servisu iha Austrália no nia hakarak aumenta númeru ne’e ba na’in-10.000.

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Konsellu Ministru Ezonera Prezidente Konsellu Administrasaun RTTL,E.P Elizeu Isaac Fernandes

Published

on

By

Hatutan.com, (27 Janeiru 2026),  Díli–Konsellu Ministru extra-ordinariu,  Tersa (27/01/2026), aprova  projetu Rezolusaun Governu nian ne’ebé aprezenta hosi Ministru Prezidénsia Konsellu Ministru, Agio Pereira no Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, ne’ebé determina ezonerasaun ba atuál Prezidente Konsellu Administrasaun Rádiu no Televizaun Timor-Leste, Empreza Públiku (RTTL, EP) , Elizeu Isaac Fernandes.

(more…)

Continue Reading

Trending