Connect with us

Saúde

Presiza Fumigasaun Ba Prevene Moras Dengue

Published

on

Hatutan.com, (29 Janeiru 2026), Díli-Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten númeru moras dengue sa’e maka’ás iha Dili laran presiza tebes fumigasaun atu bele halo prevensaun.

Lee Mós: Parlamentu Nasionál Preokupa Kazu Dengue Sa’e Maka’ás iha HNGV

PM Kay Rala Xanana Gusmão. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Maske nune’e, Xanana fó hanoin nafatina ba abitante sira iha Dìli laran atu hamoos uma-ninin, liuliu la bele husik foer no bee-nalihun atu sai fatin ba susuk moris barak.

Hafoin enkontru semanál ho Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál, Kinta (29/01/2026), Xefe Governu Kay Rala Xanana Gusmão, informa Sesta, 30 fulan-Janeiru ne’e, iha reuniaun Konsellu Ministru extra-ordináriu  sei halo diskusaun ba kazu dengue ne’e.

Advertisement

PM Xanana hateten, se problema moras dengue ne’e sa’e maka’ás tebe-tebes ne’e nia  bele foti desizaun hanesan Primeiru-Ministru.

“Ha’u hatene moras mais ha’u la hatene kura an rasik mós, ha’u dehan ema ida labele sai husi uma. Sei haree, no aban mós ami sei haree, problema sira moras ne’ebé da’et  ba malu ne’e,” Xanana hateten.

Kazu moras dengue  ne’e mai husi susuk, nune’e Primeiru-Ministru sei orienta Ministériu Saúde hodi hala’o servisu nafatin  fumigasaun hodi prevene kazu moras dengue.

Dadús ne’ebé hato’o husi husi Diretór Servisu Apoiu Diagnóstiku no Terapeutiku HNGV, Vidal de Jesus Lopes, Tersa (27/01/2026), katak hahú husi loron 01 to’o loron 27 fulan-Janeiru, tinan ne’e,  HNGV rejista pasiente dengue hamutuk 245 no husi numéru pasiente hirak ne’e,  na’in-haat lakon vida.

Dengue mak moras ida ne’ebé kauza husi virus ida ho naran dengue, virus dengue lori husi (vetor) susuk ho naran Aedes aegypti. Susuk Aedes aegypti moris iha ambiente ho klima tropikal hanesan Timor.

Advertisement

Sita husi pajina Ministériu Saúde kona-ba koñese moras dengue haktuir susuk Aedes aegypti hahú nia sikulu moris nian bainhira susuk inan (femea) hahú tolun no  fatin ne’ebé di’ak tebes ba susuk ne’e atu tolun mak iha bee-nalihun sira.

Bainhira susuk Aedes aegypti tata ema (hospede principal), nia hatama mós serotipo (virus dengue) mai ema nia isin liu husi ninia kaben. Virus dengue sei tama no halai tuir sikulasaun ran hafoin virus dengue sei invade ran-mutin, no sei hafahe nia aan hodi halo barak.

Bainhira virus dengue ne’e tama no hafahe aan (replika) halo barak  ona iha ema nia laran, maka ema nia isin sei responde ba virus ne’e, ne’ebé sei hamosu sinal sira hanesan isin-manas, ruin no isin moras .  Se replikasaun virus dengue nian aumenta , virus refere bele invade órgaun sira hanesan fuan, medula osea (sum-sum tulang).

Se la hapara lalais virus ne’e nia replikasaun, bele rezulta dengue hemaragia (isin manas akompaña ho ran sai husi inus no nehan isin) no se la halo tratamento lalais bele hamate ema.

Sita husi pajina mídia Sosiál Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) katak moras dengue kontinua ameasa Timor-Leste, moras ne’e mós ameasa nasaun barak, hosi mudansa klimátika, urbanizasaun no movimentu populasaun ne’ebé aumenta.

Advertisement

Ministériu Saúde no OMS iha loron 4 fulan-Dezembru 2025, hala’o workshop orientasaun ida kona-bá Matadalan Nasionál Jestaun Klínika Dengue no Estratéjia Integradu Kontrolu Moras Ne’ebe Transmite husi Vetor, hamutuk ho entrega ofisiál Matadalan Jestaun Klínika Dengue no Matadalan Nasionál kona-ba Profilaxia no Jestaun Kazu Moras Raiva Umanu.

Orientasaun anuál ne’e haforsa jestaun kazu dengue ba profisionál saúde sira iha Timor-Leste laran tomak. Ho apoiu OMS nian, inklui orientasaun hosi peritu dengue nian Dr. Ashutosh Biswas, Ministériu Saúde iha nafatin kompromisu atu hadi’a triajen, jestaun kazu klíniku dengue nian no kuidadu padronizadu iha nasaun tomak.

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Saúde

MS Élia dos Reis Amaral Husu Komunidade Labele Soe Lixu Arbiru

Published

on

By

Hatutan.com, (29 Janeiru 2026), Díli- Ministra Saúde (MS), Élia A.A dos Reis Amaral husu komunidade  tenke iha konsiénsia no servisu hamutuk hodi labele soe lixu arbiru iha fatin-fain sira, nune’e bele kontribui ativa kombate moras dengue.

(more…)

Continue Reading

Saúde

Parlamentu Nasionál Preokupa Kazu Dengue Sa’e Maka’ás iha HNGV

Published

on

By

Hatutan.com, (27 Janeiru 2026), Díli–  Parlamentu Nasionál preokupa ho fenomena númeru  kazu dengue sa’e maka’ás iha Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV).

(more…)

Continue Reading

Saúde

Governu Simu Dokumentu Falsu Barak Liga ho Dívida Husi Ospitál Estranjeiru

Published

on

By

Hatutan.com, (06 Novembru 2025), Dili– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, informa IX Governu simu dokumentu falsu barak relasiona ho dívida husi ospitál estranjeiru ne’ebé mai iha Governu anteriór.

(more…)

Continue Reading

Trending