Hatutan.com, (18 Marsu 2026), Díli– Membru Bankada Governu (CNRT) iha Parlamentu Nasionál manifesta nia laran susar ba dezempeñu Ministériu Saúde (MS) lidera husi Ministra Élia A.A dos Reis Amaral, liuliu iha atendimentu sira iha Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) ne’ebé prejudika sidadaun sira-nia vida.
Lee Mós: Iha HNGV, Família Kous De’it Pasiente Moras Dengue Tuur iha Kadeira Hodi Baixa no Hetan Tratamentu

Membru Bankada CNRT, Deputada Virgina Ana Belo. Foto/Dok.Zita Menezes
“Ha’u mós la aseita dehan sistema saúde kolapsu tanba iha realidade atendimentu Ospitál la’o normal, signifiká laiha kolapsu, maibé iha problema ne’ebé kauza ba labarik sira lakon vida,” membru Bankada CNRT, Deputada Virginia Ana Belo hateten iha nia intervensaun ihap lenária PN, Kuarta (18/03/2026).
Deputada ne’e hateten tanba iha problema ne’e mak momentu ida-ne’e husu problema ne’e saida de’it mak Ministéru Saúde enfrenta seraké problema ne’e tanba de’it pesoál saúde la sufisiente ka problema tanba de’it espasu sala baixa la sufisiente, seraké problema ne’e tanba vizitante sira barak depois nian implikasaun ne’e bele lori mikrove buat barak ba pasiénte to’o ikus pasiénte barak tenke lakon vida.
“Ha’u so’e ida-ne’e tanba ha’u hakarak ejizi dirijente iha Ministériu Saúde hodi hanoin took problema huun loos iha setór saúde ne’e mak saida, tanba hahú Governasaun ida-ne’e plenária loron Segunda ho Tersa, kada semana, Deputada sira husi bankada opozisaun sempre foti hela de’it problema saúde,” Deputada Virigina Ana Belo hateten.
Nia hateten, mezmu problema saúde la’ós foin akontese iha Governasaun ida-ne’e, mai kedan husi Governasaun anteriór sira, ne’ebé nunka iha membru Governu ida ka dirijente ida bele rezovle no identifiká.
“Problema ida tán seraké tanba ita nia saúde ida atendimentu gratuita depois halo estadu di’ak hodi laiha posibilidade para hodi atende buat sira ne’e hotu, ita tenke ko’alia buka solusaun saida mak di’ak ba Estadu no povu ida-ne’e,” nia hateten
Sé dirijente Ministériu Saúde sira hanoin katak sé bele hotu-hotu fokus ba asuntu saúde iha tinan 2026 no orsamentu jeral estadu (OJE) barak tau iha ne’ebá para Ministeriu Saúde bele rezolve, ne’e Parlamentu Nasionál bele halo ida-ne’e, maibé planu ne’e tenke mai husi Ministériu Saúde la’ós PN identifiká fali.
“Labele ema barak sai tiha vitima mak ita fó sala ba malu, ha’u lakoi fó sala ba malu tanba ida-ne’e kauza nasionál nia afeita ne’e ba ema nian vida la’ós ba konstrusaun ida. Ha’u fanun ita-boot sira fó hanoin ba ita-boot sira hodi buka took sé sistema ida gratuita ne’e mak impaktu ba sistema saúde, ita tenke ko’alia ba malu,” tenik Deputada Virginia Ana Belo.
Nia husu MS labele la’o tuir saida mak agora akontese pesoál saúde sira troka arbiru, labele tau estudante estajiadu barak iha sala atendimentu hodi fó atendimentu ba pasiénte sira ne’e labele.
“Ha’u lakohi fó sala ba se-se, maibé ita iha problema, kolapsu lae, maibé ita iha problema boot agora ita buka dalan oinsá, ita bele sai husi problema ida-ne’e, ha’u hakarak fó de’it ha’u nian observasaun, ha’u laiha pergunta tanba sé ha’u fó pergunta ida ne’ebé mak falta ne’e kestaun sira ohin ha’u temi ne’e ita falta hotu kedan ita iha broblema hotu kedan,” nia afirma tan.
Deputada Virgina Ana Belo suzere karik MS la rezolve problema sira ne’e iha fulan rua tolu nian laran, maibé tinan ida nian laran MS tenke rezolve, tanba asuntu ne’e ko’alia ba ema nian vida, tanba ema nian vida ne’e loro-loron lakon.
Iha fatin hanesan Vise-Ministru ba Operasionalizasaun Ospitál Flavio Brandão Mendes de Araújo, hateten Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV),

Ministra Saúde, Élia A.A. dos Reis Amaral. Foto/Juvinal Cabral dos Santos
mak simu kazu sira ne’ebé mak todan ona husi Ospitál referál sira no sentru saúde sira iha terittóriu tomak.
“Maibé ita sei iha hela level ne’ebé sei aseitavel hela, ida-ne’e importante tebes para ita hotu-hotu la’ós de’it ita-boot sira mak preokupa ami mós sente katak ita ba iha ita nian Ospitál sira sentru saúde sira sente seguru, tanba ita sente seguru mak it abele fó seguru ba iha ema seluk . Ita konsiénte Ministériu Saúde sensivél hela iha situasuan sira ne’e ita koko para investe didi’ak iha Ospitál sira, liuliu kona-ba fasilidade sira, rekursu umanu,” Vise-Ministru ba Operasionalizasaun Ospitál Flavio Brandão Mendes de Araújo esplika.
Ba jornalista sira iha Palásiu Govenru, Kuarta (18/03/2026), Ministra Saúde (MS), Élia A.A. dos Reis Amaral, afirma problema iha setór saúde la’ós foin akontese iha mandatu IX Governu Konstitusionál, maibé desde governu anteriór nia tempu sempre enfrenta to’o agora.
Ministra Saúde Élia Amaral informa tuir evarese ba taxa mortalidade jerál (GDR, sigla inglés) no mós taxa mortalidade neto (NDR, sigla inglés) ne’ebé kada loron akontese iha HNGV liu-liu ba númeru mate-isin ne’ebé kauza deit husi moras ho mate-isin sira ne’ebé kauza husi fali buat seluk, númeru rua ne’e tuir númeru indikador taxa global, liu-liu ba taxa GDR Timor-Leste seidauk ultrapassa 40% no mós taxa NDR la ultrapassa husi 23%, katak ida-ne’e problema normal.
Liga ho intervensaun membru Parlamentu Nasionál nian ne’ebé kestiona ho númeru bebé ne’ebé mate kada loron iha HNGV na’in-30 kada fulan, Élia Amaral, konsidera katak loron ida bebé ida lakon vida no sura to’o loron 30 mak na’in-30 lakon vida, ne’e tama iha kategoria normal.
“Ita-boot sira imajina de’it, se loron ida maka labarik mate ida de’it, multiplika to’o loron 30, labarik na’in-30, maibé tuir evarese ba global nia nunka akontese hanesan ne’e,” nia argumenta.
Governante ne’e mós toma nota ba iha preokupasaun hirak ne’e, liu-liu liga ho fasilidade no atendimentu sira iha HNGV ne’ebé labele responde másimu ba iha pasiente sira nia preokupasaun.
Liga ho fasilidade sira ne’ebé dadaun ne’e sai preokupasaun ba pasiente sira, Ministériu Saúde kontinua esforsu atu bele finaliza lalais konstrusaun sira iha HNGV, liu-liu sala Pediatria ne’ebé dadaun ne’e atinje ona ba iha 78% no iha tempu badak bele finaliza.
Jornalista : Zita Menezes