Connect with us

Justisa & Krime

Implementasaun DRBI, CAC Aplika Sansaun Bá Infratór Hamutuk 2,398 ho Totál Valór Koima US$303,628.38

Published

on

Hatutan.com, (13 Abríl 2026), Díli—Durante tinan tomak 2025, Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés) aplika ona sansaun ba infratór sira hamutuk 2,398 ho totál valór koima US$303,628.38 iha implementasaun Deklarasaun Rendimentu, Bens no Interese (DRBI).

Lee Mós: CAC Submete Kazu Krime Korrupsaun Neen Ba Ministériu Públiku

Ekipa CAC akompañia dirijente Timor Gap, E.P hodi ba halo investigasaun no identifikasaun iha edifisiu CAC, Kuarta (17/12/2025). Foto/Dok.Marcelino Tomae

Tuir sumáriu relatóriu ezekutivu CAC nian ne’ebé Komisáriu CAC, Rui Pereira dos Santos, aprezenta iha Parlamentu Nasionál, Segunda (13/04/2026), katak implementasaun Deklarasaun Rendimentu, Bens no Interese (DRBI) kontinua hametin mekanizmu transparánsia ba ajente públiku sira. Durante tinan 2025, CAC konsege rejista deklarasaun riku-soin ba ajente públiku sira hamutuk 10.972.

Komisáriu CAC, Rui Pereira dos Santos, relata katak CAC mós halo verifikasaun ba deklarante sira ho prosesu formal hodi notifika deklarante na’in-170 hodi hadi’a sira nia deklarasaun no halo verifikasaun auditória ba deklarante na’in-44 nia deklarasaun.

Advertisement

Iha área monitorizasaun no inspesaun ba implementasaun rekursu Estadu, Komisáriu Rui Pereira konfirma katak CAC halo inspesaun ba projetu infraestrutura públiku hamutuk 86 iha territóriu nasionál no  husi atividade ida ne’e identifika projetu 25 ho problema tékniku no administrativu ne’ebé bele kria vulnerabilidade ba korrupsaun, no projetu 15 ho indísiu krime korrupsaun ne’ebé rekomenda ona ba servisu investigasaun kriminál hodi kontinua prosesu averiguasaun, iha ne’ebé kazu haat (4) mak tama ona ba faze inkéritu.

Esforsu sensibilizasaun no edukasaun Anti-Korupsaun kontinua sai parte importante iha estratejia prevensaun CAC nian. Durante tinan 2025, CAC realiza atividade sensibilizasaun iha setór públiku, setór edukasionál no grupu kategoria sira iha munisípiu sia (9), ho totál partisipante hamutuk 7,923. Atividade sira ne’e foka ba hasa’e koñesimentu kona-bá impaktu korupsaun no enkoraja partisipasaun públiku iha esforsu prevensaun no denúnsia indísius krime korupsaun.

Iha área investigasaun kriminál, CAC simu denúnsia públika hamutuk 83 relasiona ho indísiu korupsaun. Husi prosesu averiguasaun ne’ebé realiza, informasaun balun hetan indísiu krime no kontinua prosesu auto-partisipasaun ba Ministériu Públiku hamutuk kazu 18.

Durante tinan 2025, CAC halo investigasaun ba kazu korupsaun hamutuk 51 ne’ebé delega husi Ministériu Públiku tantu kazu pendente la konsege finaliza investigasaun tinan 2024 hamutuk 12 no kazu foun tinan 2025 hamutuk 39 no konsege finaliza relatóriu investigasaun ba kazu 27 ne’ebé submete ona ba Ministériu Públiku hodi kontinua prosesu legal.

Husi númeru kazu ne’ebé finaliza ona nia relatóriu finál, identifika suspeitu na’in-58 no sásin na’in-696, no iha kazu neen (6) mak rejulta prejuízu ba Estadu ho valór US$148,238.40.

Advertisement

CAC ho Polísia halo buska no apreensaun domesiliáriu ba emprezáriu Timoroan ida ho inisiál L, Tersa (26/08/2025). Foto/Juvinal Cabral dos Santos

CAC kontinua hametin funsionamentu no dezenvolvimentu institusionál, liu-husi dezenvolvimentu planu estratéjiku foun (PECAC 2026–2030). CAC mos konsege ezekuta nia orsamentu to’o $1,724,698.11 (90%), dezenvolve nia sistema dijitalizasaun infraestruturamente atinji ona 65% no sistema informasaun 25%. Iha área parseria nian kontinua hametin koperasaun institusionál ho parseiru nasionál no internasionál sira.

Perante membru órgaun lejislativu sira, Komisáriu Rui Pereira klarifika katak tinan 2025 maka tinan ikus ba CAC iha implementasaun Planu Estratéjiku CAC 2021-2025. Durante períodu ida ne’e, CAC kontinua hala’o nia mandatu institusionál ho kompromisu atu prevene no kombate krime korupsaun liu-husi abordajem integradu ne’ebé engloba medida prevensaun, sensibilizasaun públika, no investigasaun kriminál.

Iha tinan 2025, CAC organiza nia atividade sira liu-husi programa prinsipál rua mak: Asesu ba Justisa no Funsionamentu no Dezenvolvimentu Institusionál, ho sub-programa 6 no atividade 22. Implementasaun programa sira ne’e nia objetivu prinsipál mak hasa’e konfiansa públiku ba sistema justisa, hametin prinsípiu no valór sira Anti-Korupsaun iha administrasaun públika, no hasa’e kapasidade institusionál CAC nian hodi hala’o nia mandatu ho efetivu no mós atu kontribui ba Governasaun ne’ebé di’ak.

Iha área prevensaun krime korupsaun, CAC atinji progresu importante iha dezenvolvimentu Estratejia Nasionál Anti-Korupsaun (ENAK) ho envolvimentu instituisaun estadu, sosiedade sivíl no parseiru internasionál sira. Prosesu ida ne’e envolve konsultasaun nasionál no diskusaun setorál ho partisipasaun stakeholder sira, hodi formula dokumentu estratéjiku ida ne’ebé sei sai orientasaun nasionál ba esforsu prevene no kombate korupsaun iha Timor-Leste.

CAC mós kontinua realiza estudu no avaliasaun risku korrupsaun iha instituisaun públika neen (6) hodi identifika vulnerabilidade sistema risku korupsaun no hato’o rekomendasaun ba hadi’a sistema jestaun no kontrolu rekursu sira Estadu nian ne’ebé transparente no akuntabilidade.

Alende ne’e halo ordenasaun kona-bá auto-avaliasaun implementasaun UNCAC (United Nations Conventions Against Corruption) siklu daruak nian ne’ebé to’o ona faze sumary ezecutive no iha andamentu ba faze report final.

Advertisement

Rezultadu sira iha tinan 2025 hatudu katak CAC kontinua hala’o nia mandatu ho komitmentu atu hametin sistema prevensaun no investigasaun korupsaun. Maski hasoru dezafiu balun relasiona ho limitasaun rekursu no komplesidade kazu sira, CAC kontinua esforsu atu promove governasaun di’ak, transparánsia no integridade iha administrasaun públika.

Relatóriu Anuál CAC 2025 ne’e sei sai nu’udár instrumentu responsabilidade institusionál nian no referénsia importante ba Governu, Parlamentu Nasionál, parseiru dezenvolvimentu, sosiedade sivíl no públiku atu hamutuk kontinua halo esforsu sira prevene no kombate korupsaun ba futuru Timor-Leste ne’ebé transparente, justu no responsável ba povu Timor nia moris di’ak.

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Komisaun A Husu CAC Servisu ho Instituisaun Intelijénsia Sira iha Luta Kontra Korrupsaun

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

20 Outubru-ne’e, Tribunál Díli realiza julgamentu ba argiudu sira iha kazu Set-Top Box RTTL, E.P

Published

on

By

Hatutan.com, (15 Outubru 2026), Díli— Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) ajenda ona audénsia julgamentu ba arguidu na’in-rua ne’ebé komete kazu  projetu instalasaun Set-Top Box  (STB) Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públika (RTTL,E.P).

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Trending