Connect with us

Polítika

Orsamentu Retifikatívu Millaun US$271 Aprova iha Jeneralidade

Published

on

Hatutan.com, (28 Maiu 2026), Díli–Parlamentu Nasionál (PN) aprova iha faze jeneralidade proposta Orsamentu Retifikativu ho montante millaun US$271 ho votu a-favor  42, kontra zero no abstensaun 23 husu membru Bankada FRETILIN ho PLP.

Lee Mós: PM Xanana: Alterasaun OGE 2026 Atu Proteje Povu no Estabilidade Nasionál

Bankada opozisaun FRETILIN-PLP vota abstensaun orsamentu retifikativu iha jeneralidade, Kinta (28/05/2026).

Membru PN husi Bankada FRETILIN, José da Cruz, iha deklarasaun votu, Kinta (28/05/2026), konfirma katak  Bankada FRETILIN partisipa iha debate ne’e ho sentidu responsabilidade seriedade no respeitu kle’an bá povu Timor-Leste tomak.

“FRETILIN rekoñese ho klaru katak daudaun ne’e mundu enfrenta krize  internasionál ne’ebé grave provoka  husi funu Médiu Oriente  ne’ebé ninia impaktu mós  bá nasaun barak  inklui Timor-Leste,” nia hateten.

Advertisement

Deputadu ne’e hatutan, hasa’e folin petróliu internasionál  no mós provoka aumenta presu kombustivel transporte, ai-han  no kustu moris nian ein-jeralmente ne’ebé prezudika situasuan ohin loron  família Timoroan barak enfrenta susar boot liu  hodi sosa produtu báziku sira, selu transporte nia garantia moris loron-loron nian iha sira nia  uma-kain,  Permanente bá realidade ida-ne’e  estadu iha obrigasaun  foti médida sira hodi  proteje populasaun, no hamenus  impaktu krije internasionál nian.

Nia dehan, FRETILIN la’ós kontra medida  sira iha proposta orsamentu retifikativu ne’e hodi apoia povu, maibé kestaun ne’ebé FRETILIN kestiona maka krize internasionál  loos uza dinu hodi proteje populasaun, maibé ne’e kauza de’it ho justifikasaun hodi hatan bá dezafiu no gastu sira ne’ebé la  responde loloos susar ne’ebé povu enfrenta  dadaun.

Governu  aprezenta  proposta orsamentu retifikatívu ba Parlamentu Nasionál ho valór millaun US$271 hodi justfika urjensia proposta ne’e ho nesesidade átu responde bá krize enerjaitíku no aumenta folin kombustivel nian, maibé Deputadu José da Cruz hateten bainhira análize konteudu proposta ne’e  hetan gastu barak ne’ebé la’ós iha relasaun direita ho krize internasionál kombustivel nian.

Nia afirma, FRETILIN husu ho lejitimidade tomak oinsá relasaun direita entre gastu sira ne’e ho krije Kombustivel ne’ebé mosu tanba funu iha médiu oriente. Tanba ne’e, opozisaun konsidera IX Governu konstitusionál uza krize internasionál ne’e  nu’udar dalan hodi hatan bá orsamental ne’ebé la urjenti no la prioridade, hodi aproveita de’it karakter urjentsia bá kestaun Kombustivel,”

Iha fatin hanesan Prezidente Bankada Partidu Libertasaun Popular (PLP) Maria Angelina Sarmento Lopez, kritika maka’as proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) Retifikativu 2026 ne’ebé Governu aprezenta ho karáter urjénsia ba Parlamentu Nasionál.

Advertisement

“Objetivu hosi alterasaun OJE 2026 maka atu garante instrumentu legal no orsamental hodi responde ba “Seguransa Enerjétika no Fornesimentu Kombustível” tanba impaktu hosi konflitu iha Médio Oriente. Maibé, Governu fó atensaun boot ba krize internasionál, enkuantu haluha problema boot ne’ebé akontese iha rai laran rasik,” Deputada Maria Angelina Sarmento Lopez hateten.

Deputada Maria Angelina dehan katak “funu” ne’ebé povu Timor-Leste enfrenta ohin loron maka destruisaun bá moris komunidade sira, liu-liu iha Díli, ne’ebé afetadu husi polítika dezenvolvimentu no projetu Governu nian, populasaun barak lakon hela-fatin, negósiu ki’ik no kreatividade lokál, tanba Governu la halo diálogu ho komunidade no la aplika ho rigor Lei Expropriasaun por Utilidade Públika.

Nia argumenta Lei no. 08/2017 kona-ba expropriasaun por Utilidade Públika aprova ona husi Parlamentu, maibé agora Governu rasik mak desvaloriza lei ida ne’e.

Nia afirma  prioridade sira iha OJE Retifikativu “kahur malu hanesan salada de frutas”, tanba além medida seguransa enerjétika, Governu mós inklui programa sira hanesan rekrutamentu kadete polísia, sosa trator no selu nomeasaun polítika,, medida sira ne’e la iha relasaun direta ho impaktu funu iha Médiu Oriente.

“Será que tanba funu mak Governu rekruta kadete 400 ema? Tanba funu mak Governu aloka osan ba nomeasaun polítika?” deputada  kestiona.

Advertisement

Bankada PLP Konsidera Governu  laiha kapasidade atu kontrola presu kombustível iha merkadu, tanba diferensa presu kombustível entre postu Esperansa Timor Oan (ETO) iha Lahane no Mandarin, ne’ebé tuir nia hatudu katak mekanizmu kontrolu Governu la lao ho di’ak.

Nia dehan,  planu Governu atu gasta millaun US$174,3 hodi sosa  kombustivel  litru millaun 80 bá kombustível, enkuantu Estadu seidauk iha sentru armazenamentu kombustível Nasionál, katak Timor-Leste sei depende bá fasilidade kompañia privada, no situasaun ida ne’e hatudu katak Estadu laiha soberania enerjétika.

Nia mós fó hanoin fali  katak, durante VIII Governu halo ona estudu kona-bá sentru armazenamentu kombustível iha Metinaro, maibé projetu ne’e la kontinua iha IX Governu. Maibé  Governu kontinua halo esbanjamentu  bá fundu mina-rai, enkuantu dadus hatudu katak ema hamutuk 360 mil resin moris iha linha pobreza.

Prezidente Bankada  KHUNTO,  António Verdial de Sosuza hatete,  KHUNTO partisipa  diskusaun no iha votasaun iha Jeneralidade  nakonu ho responsabilidade.

“Ha’u lakohi ko’alia kona-bá númeirasaun orsamentál tanba  ha’u fiar Govenru Bankada KHUNTO fó votu afavor,” Deputadu António Verdial hateten.

Advertisement

Deputadu Bankada PD, Mariano Fernando Xavier Malik,nu’udar parseiru kualigasaun hodi forma Governu  ida-ne’e, maka PD nia prespetiva katak inisiativa IX Governu Konstitusionál  hodi propoin orsamentu Jerál Estadu retifikatívu hatudu duni responsabilidade no kapasidade lideransa hodi halo ajustamentu rapida bá Finanseiru nasaun nian atu solusaun ekonómika no krize rejionál no global.

“Ho hanoin ida-ne’e Bankada PD hatur nia prespetiva  katak proposta Orsamentu retifikativu hatur iha kontestu gravidade no instabilidade jio-politika kona-bá konflitu armadu iha médiu oriente,” nia hateten.

Nia afirma, defaktu konflitu armadu ne’e hamosu impaktu profundu iha setór hotu-hotu, la’ós bá  nasaun hirak ne’ebé funu hasoru malu iha rejiaun Médiu Oriente, maibé  hadaet mós setór ekonómika Mundiál.

“Konflitu armadu ida-ne’e hamosu impaktu boot” nia dehan.

Bankada CRNT Deputadu Oscar de Araújo, orsamentu retifikatívu ne’e hanesan kapitolu foun ida krusial bá jornada Governasaun finansia  Estadu iha mandatu IX Governu Konstitusionál nian.

Advertisement

“Ajustamentu fiskal ida-ne’e fó hanoin fali bá ita katak, iha tinan fiskal 2023 nian Periódu Inisiál bá  bainhira Govenru ida-ne’e hahú  nia servisu hasoru kedas obrigasaun atu hadia orsamentu, hodi aliña diresaun ne’ebé  loos bá programa dezemovlimentu  nasionál nian,” dehan nia.

Nia dehan, orsamentu sira iha tinan kotuk liu-bá, la’ós tau  de’it iha surat hahán leten, maibé tau iha prátika  ne’ebé governu ida-ne’e halo avansu boot no barak, iha estrutura fiskal ho transparente no akontavel.

Ho ida-ne’e  nia subliña, Bankada CNRT ho fiar-an hakarak hateten katak susesu husi pasadu sira ne’e maka fó ona komfiansa bá ita to’o ohin loron, agora besik miadu 2026 Governu foti hela pasu responsabilidade ida hodi propoin orsamentu retifikatívu  iha Mandatu ida-ne’e.

Nia dehan liu-husi proposta alterasaun ida-ne’e  valór konsolidadu husi orsamentu Jerál Estadu tinan fiskal 2026 nian hetan  ajustamentu ho valór millaun US$271, hodi muda tetu Inisiál orsamentu ho totál millaun US$291 bá iha Millaun US$390, ne’ebé koresponde bá millaun US$101, reprezenta aumenta 4.4% kompara ho orsamentu Inisiálmente aprovadu.

“CNRT halo leitura  no analizé katak mudansa orsamentu ida-ne’e la signifika de’it atu aumenta iha gastu maibé hatudu nasaun nia rejiliénsia no flexivilidade hodi hamenus  soke ekonómika globál funu ne’ebé rejulta husi konflitu ne’ebé  akontese iha Médiu Oriente hodi instabilza Inlfalasaun doméstika,” nia dehan.

Advertisement

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão lori Governu nia naran agradese bá bankada no komisarun sira ne’ebé simu ona pedidu hosi Governu hodi halo desizaun sira ne’e ho karákter urjénsia. Agradese tebtebes bá partisipasaun aberta, onesta, demokrátika hosi deputadu sira no bainhira aprovadu Governu sei ezekuta ho seriedade.

Iha aprezentasaun PM Xanana nian destaka entre medida prinsipál sira ne’ebé prevee, destaka kriasaun rezerva estratéjika kombustível nasionál ida ho valór millaun $174,3, ho intensaun atu asegura maizumenus fulan hitu nesesidade nasionál bá kombustível bá produsaun eletrisidade, no mós programa subsídiu bá kombustível ho valór millaun $42 hodi hamenus impaktu hosi aumentu folin internasionál sira bá família no negósiu sira.

Proposta ne’e inklui mós medida sira seguransa alimentár nian liuhosi reforsu estoke foos nian iha Sentru Lojístika Nasionál, rekrutamentu bá kadetes PNTL nian, despeza sira ne’ebé asosiadu ho Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian, no reforsu ba Rezerva Kontinjénsia Estadu nian.

Rona tiha parte hotu Prezidente Parlamentu Nasionál Deputada Maria Fernanda Lay  kaer bá giaun Parlamentu Nasionál no ajdenda orsamentu retifikatívu  iha númeru 1.16 konklui intervensaun  membru Parlamentu no membru Governu  iha enseramentu debate.

Jornalista: Marcelino Tomae

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending