Connect with us

Ekonomia

Governu Timor-Leste Diskute Esbosu Lei Impostu Valor Akresentadu

Published

on

Reportajen: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (23 Setembru 2026), Díli- Governu Timor-Leste hahú diskute esbosu Lei Impostu Valor Akresentadu (IVA) molok lori ba Parlamentu Nasionál atu halo aprovasaun.

Governu Timor-Leste hahú diskute esbosu Lei Impostu Valor Akresentadu (IVA), Kinta (23/09/2026). Foto/espesiál

IVA mak impostu indiretu ne’ebé aplika ba valór akresentadu iha prosesu fornesimentu sasán no prestasaun servisu. Iha prátika, impostu ne’e normalmente reflete iha folin finál ne’ebé konsumidór selu.

Diskusaun ba lei ne’e liu husi semináriu nasionál ne’ebé hala’o iha Salaun Ministériu Finansa, Kuarta (23/09/2026). Esbosu lei IVA ne’e rasik aprezenta husi Vise-Ministra Finansa, Regina de Jesus Sousa, ne’ebé marka prezensa mós husi Primeiru-Ministru Xanana Gusmão ho membru Governu sira.

Advertisement

Vise-Ministra Finansa, Regina de Jesus Sousa, klarifika katak polítika IVA sai parte ida husi esforsu Governu atu alarga baze tributária no kompensa redusaun reseita Alfândega, liuliu iha kontestu Timor-Leste nia integrasaun ba ASEAN.

Implementasaun Lei IVA ne’e nu’udár programa prioridade IX Governu Konstitusionál ne’ebé fó atensaun ba revizaun lei tributária, hadi’a administrasaun tributária, alfândega no hadi’a sistema koleta reseita Estadu.

“Prosesu Lei IVA lori fali mai  halo aprezentasaun ida ba membru Governu tomak atu ami bele hetan orientasaun no melloramentu hodi  kontinua kompleta esbosu Lei ne’e rasik antes lori ba Parlamentu Nasionál,” vise-Ministra Regina de Jesus Sousa hateten.

Iha fatin hanesan, Komisáriu Autoridade Tributária, Nicodemos dos Reis Pereira, informa katak Ministériu Finansa dezenvolve ona konseitu politika Lei IVA nian, no sei kontinua envolve peritu sira atu fó komentáriu kona-bá maneira implementa Lei IVA iha Timor-Leste.

Nicodemos dos Reis Pereira hatete preparasaun ba implementasaun Lei IVA hahú ona dezde 2023, ho apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui preparasaun esbosu lei no preparasaun téknika no operasionál.

Advertisement

Nia fundamenta katak Lei IVA ne’e la aplika ba produtu hotu-hotu. Produtu sira ne’ebé konsidera bele afeta populasaun vulnerável no sidadaun ho rendimentu ki’ik sei hetan tratamentu espesífiku iha polítika IVA.

“Lei IVA ne’e sei la aplika ba produtu hotu-hotu, ne’e duni sei la afeta ba  povu vulnerável no povu ne’ebé ho rendimentu ki’ik,” Nicodemos afirma.

Tuir nia esplikasaun, politika IVA sei dezenvolve mekanizmu atu proteje sidadaun ho rendimentu ki’ik, inklui liu husi tratamentu espesífiku ba produtu nesesidade bázika.

Ba empreza mikro no ki’ik, Governu mós konsidera fó períodu tranzisaun atu sira bele familiariza ho sistema IVA antes aplika sistema ne’e integralmente.

Nia haklen tan IVA ne’e sei konsidera substituisaun ba impostu importasaun 2,5% no impostu venda 2,5% ne’ebé eziste ona. Taxa IVA ne’ebé propoin mak 5%.

Advertisement

Governu konsidera taxa 5% ne’e ho objetivu atu evita aumentu signifikativu ba presu no hamenus risku impaktu inflasaun ba nesesidade bázika iha merkadu.

Ministériu Finansa sei realiza tan audénsia ho Komisasaun C Parlamentu Nasionál, iha loron 28 Setembru ne’e, atu diskute asuntu finansa públika no simu feedback husi deputadu sira.

Timor-Leste, hanesan membru ASEAN, tenke kumpre kompromisu sira iha akordu komersiál ASEAN, inklui obrigasaun atu hamenus ka elimina tarifa ba balun produtu importadu husi nasaun membru ASEAN, tuir oráriu ne’ebé konkorda ona.

Nicodemos subliña  bazeia ba análize dadus ne’ebé halo ona, redusaun tarifa 2,5% bele hamosu perda reseita estadu estimadu besik millaun US$40.

Mékanizmu seluk atu rekupera perda reseita ne’e maka aplika Lei IVA iha portu importasaun, hodi bele troka fila-fali perda reseita ne’ebé lakon. Tanba, adere ona ba akordu ASEAN, ne’ebé tenke livre produtu no bens sira tuir oráriu ne’ebé konkorda ona.

Advertisement

Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete katak esbosu Lei IVA sei lori ba Parlamentu Nasionál atu deputadu sira bele diskute no fó sira-nia konsiderasaun.

Xanana mós mensiona asuntu impostu, inklui IVA, bele sai parte husi debate polítika iha Parlamentu, liuliu tanba Governu sei buka maneira atu aumenta reseita estadu.

Xefe Governu subliña katak Fundu Petrolíferu iha limitasaun no Governu presiza fó atensaun ba jestaun ne’e.

“Agora problema boot mak oinsá atu jere di’ak Fundu Petrolíferu. Maibé, kona-bá impostu no IVA, ita iha problema ida. Se ita aumenta IVA, populasaun sei laiha kapasidade atu sosa,” Xanana afirma.

Esbosu Lei IVA sei kontinua liu husi prosesu konsultasaun no diskusaun ho membru Governu, peritu, Parlamentu Nasionál no parte relevante sira, antes lori ba Parlamentu Nasionál.

Advertisement

Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, fó nia opiniaun katak esbosu Lei Impostu Valór Akresentadu (IVA) importante atu dezenvolve no haforsa sistema fiskál Timor-Leste, nune’e bele aumenta kapasidade Estadu atu mobiliza reseita doméstika no apoia dezenvolvimentu nasionál.

Vise-Primeiru-Ministru hateten katak, bazeia ba esplikasaun husi Vise-Ministra Finansa, Timor-Leste sei presiza aumenta kapasidade interna atu finansia nia nesesidade dezenvolvimentu, tanba orsamentu Estadu sei depende nafatin husi reseita doméstika no fonte finansiamentu seluk.

“Impostu sira ne’ebé ita foin hetan mais ou menus millaun US$200, signifika katak reseita ne’e seidauk atinji 20% hosi orsamentu Estadu. Tanba ne’e, ita presiza buka alternativa atu aumenta reseita doméstika,” Francisco Kalbuadi Lay hateten liuhusi nia intervensaun iha Semináriu ba Esbosu Lei Impostu Valór Akresentadu ne’e.

Vise-PM subliña katak, introdusaun IVA tenke konsidera iha kontestu integrasaun ekonómika internasionál, liuliu hafoin Timor-Leste nia adezaun ba Organizasaun Komérsiu Mundiál (WTO-sigla Inglés) no preparasaun ba integrasaun ASEAN.

“Depois ita-nia adezaun ba WTO no tama iha ASEAN, iha vantajen no mós dezvantajen. Vantajen mak ita bele asesu ba merkadu bo’ot ho oportunidade barak. Maibé, dezvantajen mak ita tenke kumpri ho obrigasaun no padraun sira ne’ebé mai husi integrasaun ekonómika,” Vise-Primeiru-Ministru esplika.

Advertisement

Francisco Kalbuadi Lay hateten katak, ho merkadu ASEAN ne’ebé bo’ot, Timor-Leste sei hasoru entrada sasán no servisu husi merkadu rejionál. Tanba ne’e, reforma fiskál, inklui IVA, presiza prepara Estadu atu hetan reseita no jere merkadu doméstiku ho di’ak liután.

Vise-Primeiru-Ministru mós subliña katak implementasaun IVA tenke konsidera kapasidade povu no negósiu ki’ik sira, atu garante katak impostu ne’e la fó impaktu bo’ot ba grupu vulnerável no atividade ekonómika ki’ik.

Vise-PM fó ezemplu ba fa’an sasán lokál hanesan hudi, haas no avokate, ne’ebé nia implementasaun IVA tenke haree tuir natureza atividade no relasaun entre fornese­dór, konsumidór no merkadu.

“Ba konsumidór sira, inklui restaurante, loja no supermarket, ita tenke haree oinsá implementasaun IVA bele la’o ho didi’ak. Konsumidór mós iha eskolla. Se nia hakarak sosa, nia sosa. Se lakohi sosa, nia bele la sosa,” dehan Vise-PM.

Vise-Primeiru-Ministru mós refere ba nesesidade atu haforsa kontrolu fiskál ba produtu hanesan sigaru no tua, liuliu kona-bá aplikasaun taxa no mekanizmu kontrolu presu.

Advertisement

Tuir Vise-PM katak Ministériu Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku sei kontinua koordena ho Ministériu Komérsiu no Indústria no Ministériu Finansa atu haree oportunidade sira atu haforsa sistema taxa no kontrolu merkadu, tuir nesesidade no kondisaun nasionál.

“Agora husi MKAE, ita sei lori ba Konsellu Ministru no depois ba Parlamentu Nasionál. Ha’u konsidera katak lei ida ne’e presiza aprova, nune’e ita bele implementa ho kontrolu di’ak no iha futuru bele avalia no ajusta taxa tuir nesesidade,” afirma Vise-Primeiru-Ministru.

Tuir nia, desizaun kona-bá taxa no implementasaun IVA tenke bazeia ba estudu, kondisaun ekonomia no kapasidade povu no setor privadu, atu garante ekilíbriu entre nesesidade Estadu atu aumenta reseita no protesaun ba konsumidór no negósiu ki’ik.

Vise-Primeiru-Ministru reafirma nia apoiu ba prosesu aprovasaun esbosu Lei IVA, ho konsiderasaun katak reforma ne’e presiza halo ho planeamentu, koordenasaun institusionál no mekanizmu kontrolu ne’ebé klaru.

Semináriu ne’e nu’udar parte husi prosesu diskusaun no konsultasaun públika kona-bá esbosu Lei IVA, ho objetivu atu rona no konsidera hanoin, komentáriu no kontribuisaun husi entidade relevante sira antes lei ne’e avansa ba prosesu lejislativu.

Advertisement

Esbosu Lei IVA reprezenta parte ida husi esforsu atu moderniza no hametin sistema tributáriu nasionál, liuliu iha kontestu nesesidade atu aumenta mobilizasaun reseita doméstika no diversifika fonte reseita Estadu.

Entre objetibu principal sira husi esbosu lei ne’e mak;

  • Hametin sistema tributáriu no administrasaun impostu, liuhusi sistema ne’ebé modernu no efisiente.
  • Aumenta mobilizasaun reseita doméstika, atu hametin kapasidade Estadu atu finansia dezenvolvimentu nasionál.
  • Diversifika fonte reseita Estadu, liuliu iha esforsu atu reduz dependénsia ba reseita husi setór petrolíferu.
  • Armoniza sistema tributáriu ho dezenvolvimentu ekonomia no integrasaun ASEAN, liuhusi adosaun sistema fiskál ne’ebé adekuadu ho nesesidade ekonomia nasionál.
  • Apoia reforma fiskál, inklui tranzisaun ba sistema tributáriu ne’ebé klaru, transparente no sustentável.

Iha prosesu konsultasaun, aspetu importante ida mak asegura katak implementasaun IVA konsidera mós kondisaun ekonomia nasionál no impaktu ba família sira, liuliu grupu ho rendimentu ki’ik.

Governu mós subliña katak IVA sei implementa ho kuidadu, ho konsultasaun adekuadu no medida protesaun ba família ho rendimentu ki’ik. (*)

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ekonomia

Banku Mundiál Esplika Estimasaun Pobreza iha Timor-Leste Porsentu 71,7

Published

on

By

Hatutan.com, (14 Setembru 2026), Díli--Banku Mundiál esplika katak taxa pobreza ne’ebé publika ba Timor-Leste iha nia relatóriu Macro Poverty Outlook (MPO) uza Liña Pobreza Internasionál, ne’ebé diferente hosi liña pobreza nasionál ne’ebé governu uza atu determina situasaun pobreza iha Timor-Leste.

(more…)

Continue Reading

Ekonomia

Subsidiu millaun US$186, lahatudu redusaun presu kombustível iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com, (11 Setembru 2026), Díli—Ekonomista Timor-oan, Rui Gomes sujere ba Governu atu halo supervizaun ka kontrola presu kombustível sira iha merkadu nasionál tanba presu kombustível seidauk hatudu redusaun maski Governu aprova ona fundu subsidiu ba importasaun kombustível.

(more…)

Continue Reading

Ekonomia

TIMOR GAP Sosa Partisipasaun 10% husi Osaka Gas Austrália

Published

on

By

Hatutan.com, (05 Setembru 2026) Díli – Kompañia nasionál TIMOR GAP, E.P. estabelese akordu vinkulativu ida hodi sosa empreza Osaka Gas Austrália nia partisipasaun tomak 10% iha projetu Greater Sunrise.

(more…)

Continue Reading

Trending