Connect with us

Nasionál

Subsídiu “Fim do Ano” $200 ho Forma Universál Hanesan Korrupsaun no Fó Todan bá Despeza Estadu

Published

on

Hatutan.com, (29 Setembru 2022), Díli-Asia Justice And Rights (AJAR) konsidera subsídiu “fim do ano” $200, bá uma-kain ho forma universal hanesan aktu korrupsaun.

Lee Mós : Prezidente Repúblika Sei La Simu Subsídiu “Fim do Ano” no Husu Governu Atribui Bá Povu Vulnerável

Diretór AJAR, José Luis Oliveira. Foto/Elio dos Santos da Costa

“Mai ha’u, ida ne’e ida korrupsaun ida, korrupsaun polítika, tanba ema ne’ebé mak foti desizaun, atu benefisia sira-nia aan, no ida ne’e promove diskrepánsia sosiál iha sosiedade. Ema riku, sai riku bá beibeik, enkuantu ema kiak, sai kiak bá beibeik. Mai ha’u, ne’e polítika irresponsavel,” Diretór AJAR, José Luis Oliveira, hateten bá Hatutan.com, iha salaun CNC, Balíde Díli, Kinta (29/09/2022).

José Luis Oliveira hateten, bainhira haree hosi aspetu ekonómika, subsídiu ida ho forma universál ne’e, sei kontribui bá inflasaun iha nasaun ida ne’e, no sé inflasaun mosu ona, signifika, povu ki’ik no kiak sira mak sofre, tanba ema balu ne’ebé simu ona saláriu ho montante boot, hetan ona regalia oioin, simu tán  saláriu désimu-terseiru, depois agora atu bá simu tán subsídiu “fim do Ano” $200.

Advertisement

Tuir José Luis, subsídiu ne’e ninia intensaun atu ajuda ema sira ne’ebé maka sei moris iha situasaun difisil ká povu vulneravel sira.

“Agora, ha’u husu, membru Governu ne’e, moris susar hela ka? Hahán laiha ka, tenke bá hadau ema povu baibain ninia  jatah. Tanba ne’e mak ha’u konsidera  korrupsaun polítika,”  José Luis Oliveira hateten.

Ativista bá direitu umanu ne’e, haree katak, Governu Konstitusionál Da-ualu ne’e, halo kurrupsaun, tanba deside rasik sira-nia saláriu ho montante boot bá sira-nian aan, depois povu nia direitu mós sira bá hadau hotu. Tuir loloos, sira ne’ebé mak simu ona saláriu désimu-terseiru, labele bá hadau fali tán subsídiu ne’ebé tuir loloos povu ki’ik sira mak merese simu.

Hatán kona-bá programa ne’e sei gasta orsamentu hamutuk millaun $70, no oinsá implikasaun bá Timor nia fundu mina-rai ne’e, José Luis Oliveira dehan, klaru katak, la’ós problema ida ne’e de’it, maibé, sé hakarak haree gastu sira bá fundu mina-rai, iha alokasaun orsamentu barak ne’ebé mak Governu halo, atu horut osan mina-rai ne’e mohu lalais tanba iha osan barak ne’ebé mak governu foti.

Lee Mós : Subsídiu Universál “Fim do Ano” Insultu Bá Povu Ki’ik, KM Re-afirma Desizaun Atribui Bá Uma-Kain Hotu

Advertisement

Nia fó ezemplu ida maka, subvensaun públika bá partidu polítiku sira ne’ebé mak iha asentu parlamentár, gasta osan ne’ebé boot mós tanba kada tinan aloka rihun $94, bá deputadu ida. Maibé, sira sei hetan tán ida subsídiu ida ne’e. Foin lalais, parlamentu aprova tán aumentu osan bá sira-nian tratamentu saúde.

“Ida ne’e promove pequeno burgasia iha Timor, ida ne’ebé mak kontráriu ho ideolojia polítika ida ne’ebé mak uluk, FRETILIN kuda iha 1974. FRETILIN uluk mosu ne’e, tanba atu halo revolusaun, atu abaixu pequeno burgasia. Agora, Governu ida agora FRETILIN  tongka bá ne’e maka, atu promove fali pequeno burgasia. Ida ne’e mak, mai ha’u iróniku tebetebes,” José Luis Oliveira, kestiona.

Ho desizaun Governu nian hodi halo ona alterasaun dahuluk bá Proposta Dekretu-Lei 37/2022 ne’e, AJAR nota katak, desizaun ne’e hanesan desizaun ilegál.

“Mai ha’u, ohin korrupsaun, agora ne’e mós, ita bele konsidera mós ilegál, tanba la tuir regra, norma  ida ne’ebé loos. Kuandu ita ko’alia subsídiu, subsídiu ne’e ajuda. Ajuda bá ema ne’ebé mak kbiit laek, ajuda bá ema ne’ebé mak iha sira-ninia moris susar hela. Agora, membru Governu ida ne’ebé regalia ka saláriu boot tiha ona ne’e, nia moris susar saida. Ne’e ilegál, la halo tuir regra, normas bá subsídiu nian,” José Luis Oliveira afirma tán.

Tuir loloos, José Luis hateten, subsídiu hosi Governu ne’e nia regra mak atu ajuda bá ema ne’ebé mak susar, ema kbiit-laek, ema defisiente, no ema ruma hetan dezastre, ka ema dezempregu.

Advertisement

Aumentu Despeza Ne’ebé Boot

Peskizadora La’o Hamutuk, Marta da Silva. Foto/Rogério Cárceres

Iha sorin seluk, Peskizadora La’o Hamutuk, Marta da Silva, hateten, iha sira-nia relatóriu to’o iha fulan-Juñu 2022, Timor-Leste lakon ona nia osan ne’ebé investe iha fundu petrolíferu ho montante kuaze biliaun $1,9.

“Ita bele dehan katak, nia kuaze lakon billaun $2. Ita-nia osan ida antes ne’e nia iha billaun $19, agora nia tenke tun bá billaun $17. Signifika, nia lakon purvolta billaun $2. Ho subsídiu ida ne’e tán, ita kontinua nafatin despeza ne’ebé boot,” Peskizadora La’o Hamutuk, Marta da Silva, hateten.

La’o Hamutuk monitoriza katak, subsídiu $200 ne’e, foti hosi Orsamentu Ratifikativu nian. Entaun osan ida-ne’e aumenta sa’e tiha ona, no nia gastu ne’ebé boot liu, to’o billaun $3 resin, inklui mós fundu veteranu nian.

“Ita haree katak, ita-nia senáriu ne’ebé atu gastu ne’e, aumenta boot. Signifika, sé ida ita implementa hela de’it, katak kada tinan, ita-nia gastu despeza sei boot liu. Ha’u la dehan katak, labele fó osan bá povu ki’ik, lae. Sé fó osan bá povu ki’ik, ne’e ha’u konkorda, mais universál, ka bá ema hotu, ne’e la justu. Tanba sé ita ko’alia kona-bá justisa, sé ko’alia kona-bá justu, ne’e tenkesér fó bá ema ne’ebé mak presiza loos ka ema ne’ebé susar tebetebes,” Marta da Silva hateten.

La’o Hamutuk haree katak, ho montante orsamentu hamutuk millaun $70 ne’ebé Governu aprova bá iha subsídiu Fim do Ano $200 bá uma-kain hotu ne’e boot tebes, tanba bazeia bá lísta uma-kain ne’ebé rejistu, sa tán Dekretu-Lei 37/2027 ne’e, sei iha ninia kontinuasaun kada “fim do ano”, no ida ne’e sei fó todan boot liubá despeza estadu.

Advertisement

Peskizadora La’o Hamutuk ne’e, fó hanoin ba ukun-na’in sira, atu iha ona hanoin hodi halo revizaun ka avaliasaun, liu-liu tenke iha ona sira-nia estratéjia bá Estadu ne’e oinsá. Tanba sé Governu hanoin de’it atu gasta osan kada tinan, maka sei la bele atinje objetivu Estadu soberania ne’e hakarak ida oinsá.

“Na’i-ulun sira mós presiza halo analiza ekonomia sustentável, liu-liu liga bá rekursu ne’ebé ita iha. tanba dala-barak, ha’u dehan, sé ita depende nafatin bá ita-nia rekursu la-renovável, ne’e atu Bayu Undang ne’e, iha dala-rua to’o tolu mós, sei la muda Timor ne’e bá di’ak liu,” Marta da Silva, hateten tán.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending