Connect with us

Nasionál

Komité 12 Novembru Lamenta no Konsidera Expedito Ximenes Seidauk Merese Simu Medalla Órden TL

Published

on

Hatutan.com (14 Dezembru 2023), Díli—Prezidente Komité 12 Novembru, hanesan mós juventude rezisténsia, Gregório Saldanha lamenta no halo protestu hasoru Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta tanba tuir loloos seidauk bele oferese medalla kondekorasaun grau órden de Timor-Leste bá atuál Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Loro Dias Ximenes, tanbá la merese duni bainhira haree bá situasaun pasadu.

Prezidente Komité 12 Novembru, hanesan mós juventude rezisténsia, Gregório Saldanha. Foto: Gloria Maia.

Gregório Saldanha husu bá Xefe Estadu atu see hela tilun bá preokupasaun públiku, tanba hafoin entrega medalla kondekorasaun ne’e iha semana kotuk, mosu kedan protestu lubuk ida hosi públiku liuliu joven rezisténsia sira ne’ebé konsidera mós katak, ne’e la merese duni.

Lee Mós: Professór Na’in-86 Simu Kondekorasaun

“Hanesan ema rezisténsia, lamenta no ha’u repete katak ha’u lamenta. Kondekorasaun ne’e kuandu fó bá  Expedito Ximenes hanesan ema rezisténsia nu’udár ema luta na’in bá independénsia ne’e parte ida maibé, fó fali ba nia tanba halo servisu ruma depois de independénsia ne’e la merese tanba iha ema barak mós servisu maka’as liu durante luta libertasaun iha área jornalizmu nian no mós servisu makas depeois de independénsia to’o agora. Tanba ne’e parte rua tenke haree hotu. Liga bá luta rezisténsia, ha’u hanoin la merese duni tanba iha realidade balun ho evidénsia ema hotu hatene,” Gregório Saldanha hateten bá jornalista Hatutan.com iha knaar fatin, Balide, Kinta (14/12/2023).

Advertisement

Atu prienxe independénsia ida-ne’e, ema hotu presiza servisu no tenke servisu makas, ida-ne’e maka Prezidente Republika mós tenke tetu, nune’e Gregório Saldanha husu katak, ema sira ne’ebé uluk servisu ne’e mak tenke kondekora ka fó bá ema sira ne’ebé mak servisu de’it iha tempu Independénsia ne’e.

Hosi pontu rua ne’e, Gregório Saldanha husu Prezidente Repúblika José Ramos-Horta tenke tetu aspetu seluk liu-liu ninia konsekuénsia, hanesan ezemplu bainhira medalla ne’e merese bá ema rezisténsia entaun Expedito Dias Ximenes la merese.

“Atu fó medalla bá nia rezultadu servisu durante ukun an ne’e mós, tenke tetu hotu tanba iha ema barak ne’ebé mós halo servisu até balun halo liu tán,” nia hateten.

Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes simu kondekorasaun hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ho grau Ordem de Timor Leste iha Palásiu Nobre Lahane, (27/11/2023). Foto: Média SEKOMS.

Tuir loloos Gregório dehan, nia  la protesta Expedito Dias Ximenes, maibé haree hosi faze sira ne’e, nia hanoin fó konsellu atu Prezidente Repúblika tetu didi’ak buat sira ne’e hotu atu labele hamosu impaktu tanba ida-ne’e ninia konsekuénsia la’ós oitoan no bele hamosu tensaun públiku nian.

“Ha’u fó hanoin bá Prezidente Repúblika atu tetu buat sira ne’e hotu tanba ema levanta kestaun kona-bá uluk EXpedito Dias la involve iha liña ami nian atu luta bá independénsia. Atu hateten katak, Expedito Dias Ximenes uluk hamutuk iha liña BRTT pró Indonézia ka pró autonomia. Tuir loloos Prezidente mós tenke tetu tanba ita liga ho fó kondekorasaun bá nia servisu agora ne’e, justru ema hanesan EXpedito Dias ne’e mós sei barak tebes, sira iha balansu uluk luta bá independénsia no agora mós sei servisu nafatin. Faze rua ne’e sira servisu hotu kompara ho Expedito Dias uluk dehan katak, pró Indonézia, entaun kolega sira kestiona ida-ne’e no Komité 12 Novembru mós rekoñese ida ne’e,” nia esplika.

Prezidente Komité 12 Novembru ne’e mós sente triste tanba Prezidente Repúblika oferese medalla ho pezu hanesan bá ema luta na’in ida iha tempu pasadu bá ukun rasik an hanesan Padre Domingos “Maubere” hanesan de’it fali ho Expedito Dias Ximenes ne’ebé uluk pró bá Indonézia.

Advertisement

“Padre Domingos Maubere nia luta iha tempu pasadu, ha’u rasik sai testemuña tanba nia luta hamutuk ho joven rezisténsia lubuk ida. Tuir loloos merese atu hetan kondekorasaun labele hamutuk ho Expedito Dias Ximenes. Se kondekorasaun ka rekoñesimentu bá Padre nia luta, tuir loloos tau aas no ba iha fatin públiku, ba iha Palásiu Governu no Palaiu Prezidente. La’ós iha fatin izoladu Palásiu Nobre Lahane. Padre Maubere rasik la konkorda ho kondekorasaun ida-ne’e,” nia informa.

Gregório Saldanha dehan, tuir loloos Estadu tenke fo valór boot tebes bá Padre Maubere, hatudu bá públiku no Prezidente Repúblika tenke temi nia naran katak Padre Maubere uluk fó korájen makas bá joven barak atu luta hamutuk ba ukun rasik an, maibé ida-ne’e Prezidente Repúblika la halo.

“Ha’u bele konklui katak, ne’e hanesan insultu ida bá Padre Maubere nia luta. Ne’e ladún di’ak. Tanba ne’e ha’u husu Xefe Estadu tenke haree ba assuntu ida-ne’e no tenke tetu ho didi’ak,” nia lamenta.

Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes simu kondekorasaun hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ho grau Ordem de Timor Leste iha Palásiu Nobre Lahane, (27/11/2023). Foto: Média SEKOMS.

Iha loron 07 fulan Novembru 2023, jornalista Hatutan.com tenta halo entrevista ho atuál Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes iha Palásiu Governu kona-bá preokupasaun no lamentasaun hirak ne’e, maibé lakohi fó komentáriu no haruka Jornalista atu bá husu direta iha Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta.

“Ida-ne’e ha’u labele ko’alia. Imi bá husu direta iha Prezidente Repúblika. Dehan bá imi nia Xefe, ne’e ha’u mak hetan, ha’u labele ko’alia,” Expedito hateten.

Nune’e, iha loron 13 fulan Dezembru 2023, Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta argumenta katak, atuál Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes merese bá kondekorasaun hosi Estadu tanba haree bá karreira jornalístiku ne’ebé pessoa ne’e iha, no atinje ona tinan 40.

Advertisement

Xefe Estadu mós rona duni preokupasaun sira ne’ebé mai hosi juventude rezisténsia sira kona-bá kondekorasaun ne’ebé Expedito Dias Ximenes hetan.

Tanba ne’e, Ramos-Horta klarifika katak, Estadu labele kada tinan kondekora de’it se mak halo parte iha luta ba libertasaun nasionál, tanba luta ne’e tinan hatnulu liu bá no remata iha 2002 ho restaurasaun independénsia.

Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes hamutuk ho kondekoradu sira seluk simu kondekorasaun hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ho grau Ordem de Timor Leste iha Palásiu Nobre Lahane, (27/11/2023). Foto: Média SEKOMS.

“Estadu kondekora veteranu sira barak loos no la’ós kondekora de’it maibé transfere bá veteranu sira kuaze billaun $2 ona. Estadu ida-ne’e jenerozu liu iha mundu bá veteranu. Iha erói seluk ne’ebé há’u kondekora, hanesan profesór atus ida-resin, sira balun servisu tinan barak ona, ki’ak rabat rai loos, sira luta ka la luta, kaer kilat ka la’e no partisipa iha rede klandestina ka la’e há’u la preokupa ho ida-ne’e maibé haree sira hanesan profesór ne’ebé merese ba kondekorasaun,” Ramos-Horta hateten iha Sentru Lojístiku Nasionál (CLN, sigla portugés).

“Expedito Dias Ximenes, nia jornalista ida tinan 40 ona kaer média. Nia mós tinan hatnulu ona kaer jornál no televizaun iha Timor,” Ramos-Horta esplika.

Atuál Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes simu kondekorasaun hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ho grau Ordem de Timor Leste iha Palásiu Nobre Lahane, (27/11/2023).

Jornalista: Gloria Maia/Vito Salvadór

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending