Hatutan.com (15 Dezembru 2023), Díli— Profisionál Information Technology (IT), Abílio Bernardo Caldas observa katak liña internet agora daudaun grave no prezudika tebes utilizadór sira hodi kontinua hakilar, no ida-ne’e Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC sigla portuges) mak tenke servisu makás atu halo kontrolu másimu bá operadór telekomunikasaun Telkomcel, Timor Telcom no Telemor.

IT Profisionál Timor Leste, Abílio Bernardo Caldas. Foto: Lazaro Pereira Quefi.

“Fallansu sira ne’e atu hadi’a, ANC mak tenke servisu makas hodi bele monitoriza operadór tolu tanba kliente sira kontinua hakilar nafatin bá rede Internet ne’e rasik. Entaun nia fukun loloos ne’e iha ne’ebé mak la di’ak até agora seidauk hatene klaru,” Abilio Bernardo Caldas hateten bá jornalista Hatutan.com iha nia rezidénsia Aituri-laran, aldeia Tubarai, Suku Lahane Orientál, Kinta (14/12/2023).

Lee Mós: Problema Internet, SACOMTEL Konsidera TT-Telemor-Telkomcel Hanoin De’it Lukru

“Internet ne’e ita bele asesu ba buat ida online sira ne’e, ita bele kria plataforma oioin iha area oioin uza meius teknologia online. Maibe kuandu iha setor komunikasaun ita nia rede Internet kontinua lao la di’ak no ita Timoroan toman ona dehan redi internet ne’e lao lenuk los tanba ne’e repete hela de’it maske tinan 15 ona mos ita nia frakeja sei barak, sistema falla barak. Ita sempre hasoru problema kona redi ne’e ” IT Profesional Timor Leste

Abílio Bernardo Caldas ne’ebé ho karreira tinan 20 ona iha seitór komunikasaun IT ninian, fó nia observasaun katak, internet folin karun nafatin no utilizadór sira barak tebes hosi ida-ne’e kontinua selu nafatin maibé direitu konsumidór sira ne’e operadór sira haluha tiha.

Nia mós fó hanoin katak, foin daudaun Prezidente Repúblika José Ramos-Horta halo ona lansamentu bé rede fibra óptika esterna dada hosi empreza Timoroan SACOMTEL hosi parte Atambua Repúblika Indonézia nian mai Timor-Leste ho polítika ida katak, ho liña ida-ne’e bele asegura liña internet ida ne’ebé lais liu ne’ebé fornese bá Timor Telcom.

“Maibé, realidade hatudu hanesan de’it. Hanesan buat ida karik, politika opiniaun públiku atu halo malirin tiha de’it situasaun sira ne’e,” nia hateten.

Tanba ne’e, hanesan IT profisionál fó hanoin katak, Timor Leste iha Lei protesaun bá konsumidór sira, hanesan populasaun sira ne’ebé mak uza internet ne’e tuir loloos tenke hakilar ba ida-ne’e.

“Se bele hotu-hotu halo petisaun hasoru operadór sira tanba iha Konstituisaun RDTL artigu balun temin kona-bá halo petisaun hasoru operadór sira bainhira situasaun bá internet grave, bele hatama petisaun ba Parlamentu Nasionál no mós bá operadór tolu ne’e,” Abilio Bernardo Caldas fó hanoin.

Nia mós observa katak, iha operador balun mak rede internet ne’e bainhira iha tempu udan aat liu tiha kedan tanba rede balun sei uza hela satelite.

“Oras-ne’e dadaun rede Internet ne’e grave no urjentemente husu ba Governu atu hamosu lalais Dekretu Lei ba rede esterna hodi bele proteje Estadu no integridade bá liña sira ne’ebé hatama hosi liur mai Timor Leste tenke ho seguru,” nia husu.

Nia hatutan, ko’alia kona-bá tranzisaun online internet halo nusa mak bele halo negósiu ida di’ak tanba agrikultór sira iha área rurál atu upload sira nia modo, na’an fresku, ai-fuan sira ba facebook, youtube atu fahe sira nia produtu liu hosi tolefone android ne’e la di’ak tanba falla iha rede internet.

“Hola tiha pulsa $1 to’o naben de’it bele loron ida tomak internet la la’o depois operadór sira haruka mensajen mai husu deskulpa. Ne’e tinan ba tinan mak nune’e hela de’it,” nia kestiona.

Tanba ne’e Abilio Bernardo Caldas hateten katak, seitór telekomunikasaun ne’e mós hatama resita boot ba Estadu ida-ne’e no bele bolu dehan katak segundu reseitas hosi petroliferu nian tanba populasaun rasik selu taxa bá Estadu liu hosi sosa pulsa lorloron, operadór sira manán osan boot maibé kada fulan mós selu hotu bá Estadu, ho ida-ne’e mak Governu tenke kria Dekretu Lei ida hodi proteje buat sira ne’e hotu.

Nia mós subliña katak, agora daudaun servisu hotu- hotu hahú ona tranforma bá plataforma dijitál iha Ajénsia TIC ne’e la’o no esforsu ona atu implementa iha tinan sira tuir-mai, maibé nia impaktu boot ne’e maka liña internet seidauk iha seguransa bá kontrolu ida ne’ebé mak di’ak.

Tuir nia haree, sietór komunikasaun ne’e ema barak mak iha interese, seitór ida ne’ebe mak produtivu liu, seitór ida ne’ebé mak hatama osan, seitor ida ne’ebé nia utilizasaun barak tebes maibé ekonomikamente Timoroan tenki brani kria kondisoens bá seitór komunikasaun ne’e rasik.

To’o ona tempu atu Governu foti asaun konkretu hodi hadi’a jestaun investe iha seitór telekomunikasaun  ba Timor Telecom atu sai hanesan boa-email no kompañia Estatal hodi bele buka reseita mai Timor Leste no husu Ministru Transporte no Komunikasaun tenke halo reforma total ba Autoridade Nasionál Komunikasaun antes atu halo reforma ba operadór tolu ne’e.

“Tanba sira mak regularizadór, halo inspesaun no monitorizasaun. Se sira mak fraku, entaun operadór tolu ne’e hateke no hamnasa tia fali, nune’e tenke brani kritika hasoru sira bainhira sira halo buat ruma la loos,” nia ezije.

To’o agora Jornalista Hatutan.com esforsu hela atu halo entrevista ho parte ANC no mós jerente prinsipál hosi operadór telekomunikasaun tolu ne’e, maibé seidauk disponivel atu fó komentáriu tanba tenke halo uluk karta pedidu ofisiál atu bele fahe sira nia tempu tanba razaun sira servisu barak liu.

Jornalista Estajiariu: Lazaro Pereira Quefi