Jornalista: Madia Angelita Sandi Belo
Hatutan.com, (16 Novembru 2026), Díli– Funsionáriu Korpu Bombeiru Timor-Leste husi nasionál to’o munisípiu sira fulan-hitu ona, hahú husi Maiu to’o agora, seidauk simu sira-nia osan ransu ka osan hahán ne’ebé sira seidauk simu durante fulan hitu ona, hahú husi fulan Maiu to’o Novembru 2026.

Funsionáriu Bombeiru sira ezije sira-nia direitu osan ransu ka osan han durante fulan-hitu ne’ebé governu seidauk halo pagamentu. Foto/Maria Angelita Sandi Belo
Funsionáriu Bombeiru sira afirma katak, durante períodu ne’e, sira obriga atu uza osan rasik hodi sosa hahán no prepara refeisaun atu bele kontinua hala’o sira-nia knaar iha servisu, maski osan ransu ne’e nu’udar direitu ne’ebé tenke simu hosi Estadu.
Porta-voz Funsionáriu Bombeiru Timor-Leste, Manuel dos Reis, hatete, objetivu husi ezijénsia ne’e mak atu husu Governu kumpre sira-nia responsabilidade no selu osan ransu ne’ebé kleur ona seidauk selu.
“Ami nia objetivu ohin mai iha ne’e, ami atu ezije de’it, halo reklamasaun kona-ba osan ransu ne’ebé mak ami bombeirus husi munisípiu hotu, hahú husi fulan Maiu to’o mai agora ami hasai ona ami nia osan rasik hodi sosa hahán mak han hodi hala’o servisu,” Manuel dos Reis afirma iha konferénsia imprensa iha edifísiu Autoridade Protesaun Sivíl, Díli, Segunda (16/11/2026).
Manuel esplika katak, antes ne’e funsionáriu Bombeiru sira hato’o ona karta ba entidade kompetente sira atu rezolve problema ne’e, maibé to’o agora seidauk hetan resposta. Tanba ne’e, sira deside atu hato’o diretamente sira-nia ezijénsia hodi buka solusaun imediata.
Nia mós refere katak, tuir informasaun ne’ebé sira hetan, orsamentu ba osan ransu ne’e iha ona, ho ezekusaun 20% no restu 80% hosi montante total millaun US$370. Tanba ne’e, sira husu Governu atu fó klarifikasaun kona-ba situasaun orsamentu no prosesu pagamentu.
Manuel hatutan katak, maski iha loron ne’e bombeirus balun ne’ebé iha tempu folga mak partisipa iha ezijénsia, sira seluk kontinua hala’o servisu no kumpre eskalaun pikete iha sira-nia fatin servisu.
“Prosesu ida ne’e naruk tebes, ami halo ona karta maibé to’o agora Governu la responde. Tanba ne’e mak ohin ami mai ezije atu ohin ne’e responde ba ami nia ezijénsia, tanba ami laiha ona osan atu tein para han hodi halo servisu,” nia afirma.
Nia mós aviza katak, se Governu seidauk fó solusaun, bombeirus sira sei kontinua buka dalan atu hato’o sira-nia ezijénsia, inklui lori asuntu ne’e ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, tanba sira konsidera katak orsamentu ba nesesidade ne’e iha ona.
Iha fatin hanesan, segundu porta-voz, Nazario Soares, hatete, problema pagamentu osan ransu ne’e kleur ona, maski bombeirus sira hato’o ona karta ba instituisaun oi-oin, maibé seidauk hetan resposta.
“Tanba ne’e mak ohin ami mai iha ne’e atu la’ós julga ami nia lideransa sira, maibé ami husu para sira rezolve ami nia problema imediata. Loron ida ohin ne’e tenke fó rezultadu ba ami,” Nazario Soares hatete.
Nazario subliña katak, objetivu bombeirus sira la’ós atu kritika lideransa, maibé atu husu responsabilidade no solusaun konkretu. Nia husu autoridade sira atu fó klarifikasaun kona-ba situasaun orsamentu, se osan iha, tenke kontinua prosesu pagamentu, no se la iha, tenke esplika ho klaru razaun ne’ebé halo pagamentu seidauk realiza.
“Se hatete karik dehan osan ne’e iha, tenke nia prosesu ne’e la’o. Se laiha mós esplika ba ami, razaun ne’e oinsá, tanba ita labele halimar,” nia afirma.
Nia mós dehan, bombeirus sira kumpre ona sira-nia obrigasaun tuir Lei no Estatutu Komisaun Funsaun Públika, Artigu 49, kona-ba dever jerál funsionáriu. Tanba ne’e, agora sira husu de’it atu simu sira-nia direitu, liu-liu osan ransu ne’ebé seidauk selu.
“Ami kumpri ona ami nia dever tuir lei estatutu komisaun funsaun públika nian artigu 49, ne’ebé dever jerál ne’e ami halo hotu ona. Agora ami husu de’it ami nia direitu, ami la ezije buat barak,” Nazario Soares afirma.
Tanba ne’e, nia husu Sekretáriu Estadu, Prezidente Autoridade Protesaun Sivil no entidade relevante sira seluk atu tu’ur hamutuk hodi buka solusaun imediata ba problema ne’e. Nia konsidera katak, solusaun téknika depende ba jestaun autoridade sira, maibé bombeirus presiza hetan resposta klaru kona-ba pagamentu osan ransu hahú husi fulan Maiu to’o agora.
Nazario mós lamenta katak, maski bombeirus sira hatene katak lei la permite funsionáriu uza osan privadu ba Estadu nian ba nesesidade ne’ebé instituisaun tenke kobre, sira kontinua uza osan rasik durante fulan hitu ona, tanba hadomi profisaun no sente responsabilidade nu’udar servidor Estadu.
“Tanba ita hatene katak iha lei ne’e hatete funsionáriu labele hasai osan privadu ba Estadu nian, maibé tanba ami hadomi ami nia profisionalizmu, hadomi ami nia kna’ar, hadomi sai servidor Estadu, ami prontu kontribui ami nia osan rasik durante fulan hitu ona,” hatete nia.
Nia hatutan katak, kontribuisaun ne’e atu tulun Estadu no povu, maibé bombeirus sira sente katak sira-nia direitu seidauk hetan atensaun, tanba reklamasaun ne’ebé sira hato’o ona seidauk hetan resposta pozitivu.
Tuir Nazario Soares, bombeirus sira hato’o ona karta ba Prezidente Komisaun B iha Parlamentu Nasionál, Komisaun Funsaun Públika no Ministériu Interior, maibé to’o agora seidauk hetan resposta. Nia husu entidade kompetente sira atu asume responsabilidade no fó solusaun, hodi asegura katak bombeirus sira bele kontinua hala’o servisu ho di’ak.
Bazeia ba informasaun hosi porta-voz rua ne’e, iha Timor-Leste totál funsionáriu bombeirus hamutuk 408, no kada bombeiru tenke simu osan ransu $ 8 kada loron. Maibé, durante fulan hitu, sira seidauk simu pagamentu ne’e.
Tanba ne’e, funsionáriu Bombeiru sira husu Governu atu rezolve lalais pagamentu osan ransu, tanba konsidera nu’udar nesesidade importante atu garante hahán ba funsionáriu sira durante hala’o kna’ar atu salva vida no propriedade povu nian. (*)