Connect with us

Justisa & Krime

Kazu Sela Caicoli, PDHJ Deteta Membru PNTL Viola Regra Detensaun

Published

on

Hatutan.com, (27 Outubru 2022), Díli—Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ), liuhosi rezultadu investigasaun ne’ebé foku liu bá asuntu direitu umanu nian, konklui no deteta katak membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Komandu Munisípiu Díli viola regra sira kona-bá detensaun nian.

Provedora, Jesuinha Maria Ferreira Gomes.

Konkluzaun kona-bá membru PNTL viola regra detensaun ne’e tanba tuir loloos, Polísia halo de’it prosesu identifikasaun kriminál bá suspeitu (matebian), la’ós hatama fali bá sela detensaun durante oras 12.

Lee Mós: Kazu Sela Caicoli, PNTL Seidauk Konklui Investigasaun ba Membru Na’in-sia

Provedora Jesuinha Maria Gomes, esplika PDHJ halo investigasaun bá kazu sidadaun ida ne’ebé mate iha sela detensaun PNTL Munisipiu Díli nian bazeia bá artigu 23, hosi estatutu PDHJ, Lei númeru 7/2004, katak PDHJ halo investigasaun bá violasaun direitus umanus, no violasaun boa-governasaun, no mós artigu 35, estatutu PDHJ ne’ebé hateten katak, PDHJ hala’o funsaun bazeia bá kesar ka deklarasaun sira e’ebé mai hosi ema individu ka koletivu, no mós ho nia inisiativa rasik.

Bá investigasaun kazu ida-ne’e, PDHJ foti nia inisiativa rasik atu halo investigasaun. Signifika, la presiza hein keixa tama iha PDHJ. Bainhira rona informasaun kona-bá kazu ida-ne’e, PDHJ halo kedan desizaun, hodi loke investigasaun bazeia bá insiiativa rasik.

Advertisement

Rezumu kronolojia

Sidadaun ho naran José Bernardo de Jesus Soares, tinan 21, hela iha Audian, Kampu Futeból nia sorin ne’ebé mak lakon vida iha Sela Detensaun Komandu Polisia Munisipiu Díli, tama bá detensaun iha 01 Setembru 2022, tanba sai suspeitu bá kazu baku-malu ne’ebé rezulta vítima hetan ofensa integridade grave no baixa iha sela ICU HNGV.

Suspeitu ka vítima mate iha sela detensaun iha tuku 19:0 kalan Otl, mate, ho tali tara iha karokok.

Hafoin mate, polisia munisipiu Dili halo kontaktu bá familia hodi bá haree no akompaña, lori bá mortuáriu HNGV hodi hein desizaun bá autópsia.

Iha momentu kalan ne’ebá, autoridade sira hosi Ministériu Públiku distritu Díli, PNTL Munisípiu Díli, Komandante PNSIK, PDHJ, Advogadu halo sorumutu hodi define investigasaun tuir ida-idak nia mandatu.

Advertisement

Rezumu Audiénsia, Entrevista no Evidénsia Dokumentál

Relasiona ho kazu refere, ekipa investigadór PDHJ halo investigasaun bá membru PNTL na’in-hitu, hanesan respondente hosi dia 15 to’o 16 Setembru 2022, mak hanesan ofisiál pikéte sira, ofisial ne’ebé mak lori vítima bá Eskuadra PNTL Vera Cruz, Xefe Sela detensaun, Xefe seksaun investigasaun kriminál no investigadór sira.

Entrevista ho sasin sira, investigadór sira PDHJ nian halo iha loron 08 setembru 2022 sai iha investigasaun mak vítima nia inan, nia bin, no nia aman.

Iha prosesu investigasaun, investigadór PDHJ rekolla dokumentu hosi parte PNTL, relasiona ho akontesimentu ne’e mak hanesan, lista pikete bá membrus PNTL iha dia 01 Setembru 2022.

Inklui regulamentu interna kona-bá sistema kontrolu iha sela detensaun, livru vizitante, livru azúl, livru mean, relatóriu informasaun hosi komandante munisípiu bá Komandante Jerál PNTL, kona-bá eletróniku ka mobiliáriu ne’ebé aat, no despaixu suspensaun preventiva bá membru PNTL na’in-ualu.

Advertisement

Bazeia bá foku investigasaun iha kazu ida ne’e, PDHJ hala’o investigasaun relasiona ho violasaun direitus umanus, no boa-governasaun.

PDHJ la halo investigasaun kriminál, tanba prosesu Investigasaun kriminál, ministériu públiku mak halo.

Provedóra ne’e esplika, violasaun direitu umanu ho violasaun boa-governasaun maka hanesan direitu bá liberdade, integridade no seguransa, ho nia sub-kategória, kaer no ka detensaun arbitrária, tratamentu aat, kruel, no la umanu.

Direitu bá moris ho nia sub-kategória, oho arbiru, violasaun boa-governasaun, kategória administrasaun la di’ak, sub-kategória, sistema kontrolu la efikás no atendimentu la di’ak, violasaun boa-governasaun, ho kategória ilegalidade, bazeia bá matéria no formál.

“Hosi rezultadu investigasaun, PDHJ hamosu konkluzaun hanesan, bazeia bá padraun direitus umanus. Violasaun bá direitu Liberdade, integridade no seguransa, espesifikamente, kaer no ka detensaun arbitrária, akontese duni,” Jesuinha Maria Gomes hateten durante halo leitura bá relatóriu investigasaun kazu mate iha Sela Caicoli, Kinta (27/10/2022).

Advertisement

Polisia estasaun Eskuadra Vera Cruz, tuir Lei Kódigu Prosesu Penál artigu 53 númeru 01, iha devér tomak atu halo prosesu identifikasaun kriminál bá matebian ne’ebé mak sai suspeitu, tanba deskonfia komete krime.

“Maibé, polisia mós tuir kódigu prosesu penál artigu 53, númeru 04, depois de identifikasaun, tenke liberta kedan matebian, bainhira delijénsia sira ne’e laiha rezultadu. La’ós hatama fali bá sela detensaun hodi kumpri oras 12 hodi ikus mai, matebian lakon vida, iha sela detensaun,” Provedora ne’e hateten  tán.

Ho nune’e, prosesu detensaun ka privasaun Liberdade hosi matebian, la tuir rekézitu sira kona-bá detensaun, liu-liu finalidade sira bá detensaun, sirkunstánsia sira bá detensaun, fora hosi flagrante delitu, no laiha komunikasaun bá detensaun bá autoridade kompetente.

“Polisia mós iha obrigasaun tuir kódigu prosesu penál, artigu 53 númeru 05, katak, aktu sira ne’ebé halo tiha ona, tenke hakerek hotu iha autus, atu entrega kedan bá ministériu públiku, la’ós mate tiha mak foin haruka fali autus hirak ne’e bá Ministériu Públiku. Viola lei no regulamentu sira kona-bá prosesu penál nian, atuasaun kona-bá detensaun arbitária refere mós, kontribui bá matebian lakon nia vida iha sela detensaun,” subliña.

Kona-bá violasaun direitu bá liberdade, integridade no seguransa, espesifikamente tratamentu aat, kruel no la umanu, la akontese, eseptu iha diverjénsia ho rezultadu autópsia mak prevalese rezultadu autópsia bá prova sira seluk.

Advertisement

Bazeia bá deklarasaun hosi sasin, sasin ida, rua no tolu, no respondente ida, rua, tolu ho lima, PDHJ halo análiza bá deklarasaun hirak ne’e katak, lori matebian hosi nia hela fatin, mai iha Eskuadra Vera Cruz, hodi halo identifikasaun no durante iha prosesu ne’e, laiha tratamentu aat, ne’ebé mak polisia sira halo, hasoru matebian, to’o hatama iha sela detensaun.

“Maibé, informasaun detallu no klaru liu, kona-bá kauza hosi mate, depende bá rezultadu autópsia, hodi péritu ka entidade kompetente sira,” provedora Jesuinha esplika.

Violasaun bá direitu bá moris, espesifikamente oho arbiru, ne’e sujeita bá konfirmasaun rezultadu autópsia no investiagasun kriminál, hosi ministériu públiku, atu dehan katak, kauza mate suisídiu ka omesídiu, ne’e sujeita bá rezultadu autópsia hosi MP. PDHJ, la halo konkluzaun bá ida ne’e.

Nune’e mós Segundu Komandante Jerál PNTL, Komisáriu Polisia Mateus Fernandes, lori naran komandu jerál PNTL, agradese ba PDHJ nia relatóriu ne’ebé fó sai ona kona-bá kazu ne’e.

Situasaun ida ne’ebé ema hotu akompaña, iha altura ne’ebá, komandu halo medida rigorózu, ohin PDHJ temi na’in-ualu maibé komandu halo suspensaun bá nia membru na’in-sia.

Advertisement

Suspensaun ida ne’e, bá sira ne’ebé maka serbisu iha sala detensaun, sira ne’ebé iha investigasaun, sira ne’ebé mak tama serbisu iha altura ne’ebá, hotuhotu submete bá prosesu investigasaun, tantu kriminál, nomós dixiplinár, hodi haree prosesu nia kontinuasaun ne’e, atu la’o halo nusá.

“Ami kontinua rekoñese katak, buat ida ne’ebé akontese ne’e, ami labele ko’alia lai. Ami hein prosesu investigasaun ne’e, relatóriu ne’ebé mak ohin divulga, ami sei lori bá, atu saida mak nesesáriu ami bele saida, mais importante liu, saida mak ami halo agora maka, rehabilitasaun bá sela distritu Dili, tau CCTV,” Mateus Fernandes, rekoñese.

Kona-bá CCTV sira ne’ebé durante instala iha sela detensaun laran, maibé la funsióna, Komandante Mateus Fernandes dehan, CCTV balun sira hamenus, tanba kustu boot liu. Afinál, CCTV ne’e importante, tau hotu iha fatin sira ne’ebé importante, nune’e depois bele deteta situasaun ne’ebé mak importante.

Iha fatin hanesan Vise Ministru Interiór (VMI), António Armindo konsidera relatóriu sira hosi PDHJ ne’e importante loos, iha rekomendasaun barak loos, atu oinsá bele hadi’a instituisaun PNTL, tanba atu hadi’a instituisaun ne’e presiza serbisu hamutuk hosi parte hotuhotu, la’ós ministériu mesak.

Governu rekoñese katak, iha kondisaun serbisu polisia ninian, iha komandu munisipiu la’ós iha Dili de’it maibé komandu munisipiu hotuhotu, inklui unidade balun, to’o eskuadra sira iha postu administrativu sira.

Advertisement

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

20 Outubru-ne’e, Tribunál Díli realiza julgamentu ba argiudu sira iha kazu Set-Top Box RTTL, E.P

Published

on

By

Hatutan.com, (15 Outubru 2026), Díli— Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) ajenda ona audénsia julgamentu ba arguidu na’in-rua ne’ebé komete kazu  projetu instalasaun Set-Top Box  (STB) Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públika (RTTL,E.P).

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending