Connect with us

Polítika

2023, Importante Bá TL Atu Hadia An Bá Dezenvolvimentu Nasionál

Published

on

Hatutan.com, (28 Dezembru 2022), Díli- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta hateten, tinan 2023 hanesan tinan ida importante atu Timoroan hotu hamutuk haree bá oin, hakat hamutuk ho vizaun ida hodi hasoru festa demokrasia no lori dezenvolvimentu nasionál bá oin.

Lee Mós : Baku Membru Delegasaun Vise-MNEK iha Darwin, PR Horta Simu Informasaun Deskonfia iha Indísiu Asédiu Seksuál

Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta. Foto/Elio dos Santos da Costa

Prezidente Repúblika,  José Ramos-Horta hateten tinan 2023 hanesan tinan ida importante bá Timor-Leste, primeiru pandémia Covid-19 iha mundu balun sei barak, maibé la’ós ona pandémia mundiál. Tamba ne’e haree katak ekonomia bele komesa hahú arranka bá oin.

Atu ekonomia la’o didi’ak 2023 bá oin, tuir Xefe Estadu katak eleisaun tenke la’o di’ak, bainhira fila husi vizita Estadu bá Brazil iha fulan-Janeiru, hahú prosesu formál konsulta ho lider sira, partidu ne’ebé asentu iha Parlamentu Nasionál ho Governu buka ona konsensu atu data markasaun bá eleisaun.

Advertisement

“Labele sedu demais no labele tarde demais depois impaktu negativu bá Governasaun rasik. Ita hatene iha loron 1 fulan-Outubru loloos governu foun ne’e mai tenke aprezenta nia programa no proposta Orsamentu Jerál Estadu bá 2024. Ne’e duni, se loron 01 fulan-Outubru prazu atu aprezenta OJE signifika fulan ida antes tenke aprejenta programa governu tenke formadu tiha ona,” Prezidente Repúblika José Ramos-Horta haktuir bá jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál, Díli, Kuarta (28/12/2022).

Xefe Estadu hatutan, fulan-Jullu ka fulan-Agostu 2023 Parlamentu Nasionál foun tenke organiza an tiha ona, tanba ne’e mak haree ida ne’e prazu 1 Outubru hanesan prazu ne’ebé  haree atu OJE tama hahú debate iha PN bá kotuk signifika eleisaun tenke akontese iha fulan ruma antes data ida ne’e atu Governasaun bele la’o loloos. Maibé, ne’e depende bá konsulta ho partidu polítiku sira ho governu.

“Depois mak ha’u marka data bá eleisaun signifika iha 2023 atividade lubuk ida, atividade polítika eleitorál, atividade ekonómiku mós tenke arranka,” Ramos-Horta tenik.

Prezidente Repúblika subliña prioridade sira bá tinan 2023 mak negosiasaun kona-ba Greater Sunrise tenke aselera, negosiasaun bá fronteira Terrestre ho Indonézia tenke rezolve ona atu haksoit bá negosiasaun fronteira marítima ho Indonézia.

Atividade seluk hanesan kabu submarinu tenke book daudaun ona, maibé buat sira ne’e programa boot MCC Amerikanu nian.

Advertisement

2023 bele mós tama ona ASEAN entaun servisu maka’as loos buat sira ne’e akontese dame tenke kle’an iha Timor Leste.

“Estabilidade polítika, eleisaun tenke la’o di’ak, governu foun mai ne’e tenke iha maioria absoluta. Ha’u nu’udar Prezidente Repúblika lakohi haree governu ida ne’ebé mai fraku loos tanba tenke ezmola kadeira partidu lubuk ida ne’e mak problema tinan sira nia laran ne’e. Laiha governu ida maioria absoluta, forte ema di’ak atu hadi’a povu nia moris,” Nia dehan.

Brazil no Timor-Leste iha Kooperasaun Di’ak

Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, ho delegasaun hala’o viajen bá Brazil hodi partisipa iha serimónia investidura Prezidente Repúblika Federativa Brazil, Luís Inácio Lula da Silva, iha loron 01fulan-Janeiru 2023, bazeia bá konvite husi ninia omólogu atuál Prezidente Repúblika Brazil, Jair Bolsonaro.

Delegasaun Xefe Estadu sei tranzita iha Bali, depois ba Doha (Qatar), hafoin ba Portugál hodi hamutuk ho Prezidente Repúblika Portugál Marcelo Rebelo de Sousa no kontinua viajen bá Brazil.

Advertisement

Ramos-Horta hateten, durante iha Brazil sei reforsa kooperasaun ho Brzsil iha área akadémika no área oi-oin ne’ebé iha posibilidade, tanba Brazil mós halo parte iha organizasaun husi nasaun dezenvolvidu.

“Brasil iha relasaun metin ho Indonesia, India Afrika do sul, Xina sira hola parte ida bloku naran BRIC (sigla husi Brazil, Rúsia, India no Xina), ha’u hakarak dezenvolve relasaun metin liután ho Brazil iha área, sientífika, agrikultura, iha edukasaun, tanba ne’e aproveita bá,” Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten.

Xefe Estadu konsidera Prezidente eleitu Brazil, Luís Inácio Lula da Silva,  hanesan eroi bá prosesu justisa iha nia rain.

“Primeiru tanba Brazil importante ba Timor-Leste, segundu tanba Prezidente Lula, nia mos ema ida eroi, nia sai vítima ba preseguisaun podér judisiál iha Brazil kontra nia no ha’u momentu ne’ebá ko’alia sai, denunsia manipulasaun justisa Brazil kontra nia no afinál depois ha’u iha razaun, juis ida halo perseguisaun ho naran Moro (Sérgio Moro), sira duni sai nia husi podér judisiál, taka tiha kazu kontra nia, nia eleisaun fila fali terseiru mandatu,” Xefe Estadu hateten.

Tuir ajenda, Prezidente Repúblika sei halo enkontru ho Prezidente Brazil iha loron 2 fulan Janeiru tinan 2023, entidade seluk iha Brasil, molok fila mai Timor-Leste iha loron 3 fulan Janeiru.

Advertisement

Iha loron 19 fulan-Dezembru 2022, Parlamentu Nasionál realiza plenáriu ikus tinan 2022 nian, hodi aprova pedidu Xefe Estadu, José Ramos-Horta, hodi hala’o viajen bá Brazil ho votu afavór 47 kontra no abstensaun zero.

Jornalista: Vito Salvadór

 

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending