Connect with us

Justisa & Krime

CAC: MAPKOMS Hanesan Arguido Bazeia Bá Artigu 59 KPP

Published

on

Hatutan.com, (04 Janeiru 2023), Díli- Diretór Investigasaun iha Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés) José Verdial, esklarese katak iha lei hateten, molok atu halo inkéritu bá suspeitu ida, tenke konstitui nia hanesan arguido bazeia bá artigu 59 Kódigu Prosesu Penal (KPP).

Lee Mós : Kazu Projetu Instalasaun Set-top Box RTTL,E.P, Ministru MAPKOMS Konstitui Bá Arguido

Ministru Asuntu Parlamentár no Komunikasaun Sosiál (MAPKOMS), Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo, presta tán deklarasaun iha CAC hanesan arguido relasiona ho kazu projetu instalasaun Set-top Box RTTL,E.P, Kuarta (04/01/2023). Foto/Elio dos Santos da Costa

Diretór Investigasaun CAC, José Verdial afirma CAC halo nia servisu investigasaun bazeia bá delegasaun husi Ministériu Públiku no aktu sira ne’ebé CAC hala’o ne’e tuir de’it saida mak Lei Prosesuál dehan.

Nia afirma relasiona ho Kazu Set-top Box RTTL, E.P, CAC konstitui Ministru Asuntu Parlamentár no Komunikasaun Sosiál (MAPKOMS), Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo,  hanesan arguido bazeia ba artigu 59 KPP tamba atu halo inkéritu bá ema ruma  tenke konstitui uluk ema ne’e ba arguido foin halo inkéritu.

Advertisement

“Atu halo inkéritu bá suspeitu ida, lei hateten katak molok atu halo interrogatóriu bá suspeitu ida tenke konstitui nia hanesan arguido no tenke  aplika kedas medida de koasaun hanesan TIR (Termu Identidade Rezidénsia), no iha artigu 59 KPP hateten klaru no CAC hala’o nia servisu bazeia de’it bá iha saida mak KPP dehan, hanesan órgaun polisiál kriminál ita halo ita-nia servisu tuir de’it lei.” José Verdial hateten hodi responde Hatutan.com, Kuarta (04/01/2023).

Nia hatutan, lei konstitui ona Ministru MAPKOMS Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo  hanesan arguido, automatikamente nia hanesan arguido no tui artigu 59 KPP, artigu 5 hateten kualidade hanesan arguido moris durante prosesu nia laran tomak. 

Lee Mós : MAPKOMS Hanesan Suspeitu ba Kazu Instalasaun Set-Top Box RTTL,E.P

Hatán kona-bá Ministru MAPKOMS Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo  nia lamentasaun katak CAC la halo karta koñesimentu bá iha Primeiru Ministru hanesan Xefe Governu, diretór investigasaun CAC ne’e hateten, iha notifikasaun ne’e ko’alia klaru hela katak notifika direita bá ema ne’e, tuir saida mak hakerek iha artigu 91 no 92 KPP, tamba ne’e CAC hala’o de’it nia servisu tuir saida mak KPP dehan.

“Hanesan órgaun polisiál kriminál, ami hala’o servisu bazeia de’it bá saida mak KPP dehan.” José Verdial haktuir.

Advertisement

Nia argumenta loloos jornalista sira bele husu ba ministru, lei ida ne’ebé mak hateten dehan kuandu notifika nia tenke husu ba Primeiru-Ministru.

Lee Mós : Deskonfia, MAPKOMS Nu’udar Prezidente FFTL Fó Projetu iha RTTL,E.P Ba Sekretaria FFTL

Lei Kódigu Prosesu Penal (KPP) Artigu 91 (Notifikasaun)

  1. Notifikasaun sei uza hodi bolu ema ruma mai tama ka partisipa iha aktu prosesuál no hodi hato’o aktu ka despaxu ruma nia konteúdu bá ema ruma.
  2. Kuandu iha urjénsia manifesta atu bolu ema ruma mai aktu prosesuál, bele uza telefone, telegrafia, ka meiu telekomunikasaun seluk iha notifikasaun nia fatin, no tau iha kota ho autos.
  3. Funsionáriu judisiál, ajente polisiál ka autoridade seluk ne’ebé lei fó kompeténsia maka halo notifikasaun, tuir despaxu ka ho orden ofisioza hosi sekretária judisial.
  4. Vale hanesan notifikasaun konvokasaun ka komunikasaun ne’ebé ema ne’ebé prezide aktu prosesuál halo bá notifikandu presente iha aktu ne’e, sarak dokumentada iha auto.

Artigu 92.° (Notifikasaun nia forma)

  1. Notifikasaun bele halo ho kontaktu pesoál ho notifikandu iha fatin ne’ebé hetan nia, ho karta rejistada ka, kuandu lei autoriza espresamente, ho editál.
  2. Salvu dispozisaun legal seluk, notifikasaun kona-bá akuzasaun, arkivamentu, despaxu ne’ebé marka data bá julgamentu, despaxu ne’ebé aplika medida koasaun ka garantia patrimonial, ka desizaun finál tenke halo pesoalmente bá lezadu ka arguido.
  3. Notifikasaun sira seluk bele halo ba arguido nia Defensor ka lezadu nia advogadu, ka ba ema rezidente iha tribunal nia area ne’ebé notifikadu hatudu atu simu notifikasaun, no bele halo ho korreiu.

Artigu 58 (Suspeitu)

Naran suspeitu ema ne’ebé indísiu ruma hatudu katak nia halo tiha ona ka prepara an atu halo krime ruma, ka hola parte ka prepara an atu hola parte iha krime ruma.

Artigu 59 (Konstituisaun hanesan arguido)

Advertisement
  1. Hetan kualidade hanesan arguido ema ne’ebé hasoru akuzasaun iha prosesu Penál.
  2. Sem prejuizu ba artigu anterior nia dispozisaun, tenke halo konstituisaun hanesan arguido kuandu:
  3. Inkéritu la’o daudaun hasoru ema ida, ema ne’e fó deklarasaun ba autoridade judisiária ka entidade polisiál;
  4. Tenke aplika ba ema ruma medida koasaun ka medida-garantia patrimoniál;
  5. Suspeitu hetan detensaun;
  6. Halo auto-de-notísia iha-ne’ebé ema ruma tama hanesan krime ruma nia ajente no nia simu komunikasaun kona-bá auto ne’e.
  7. Atu konstitui ema ida hanesan arguido autoridade judisiária ka polisiál komunika, ho lian ka surat, bá ema ne’e katak, hahú iha momentu ne’e nia sai hanesan arguido iha prosesu penál, hatudu mós, no esplika, kuandu presiza nia direitu no devér prosesuál hanesan arguido, hamutuk no prosesu nia identifikasaun no nia defensór, kuandu nomeia tiha ona.
  8. Kuandu iha omisaun ka violasaun kona-bá formalidade prevista iha númeru anteriór sira, deklarasaun ne’ebé ema vizadu halo la bele uza hanesan prova hasoru nia.
  9. Kualidade hanesan arguido moris durante prosesu nia laran tomak.

Jornalista: Vito Salvador

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Komisaun A Husu CAC Servisu ho Instituisaun Intelijénsia Sira iha Luta Kontra Korrupsaun

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

20 Outubru-ne’e, Tribunál Díli realiza julgamentu ba argiudu sira iha kazu Set-Top Box RTTL, E.P

Published

on

By

Hatutan.com, (15 Outubru 2026), Díli— Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID) ajenda ona audénsia julgamentu ba arguidu na’in-rua ne’ebé komete kazu  projetu instalasaun Set-Top Box  (STB) Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públika (RTTL,E.P).

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Trending