Connect with us

Nasionál

Junta Militár Myanmar Expulsa Diplomata Timor Leste

Published

on

Hatutan.com, (26 Agostu 2023), Díli–Junta Militár Myanmar hatun ordem atu expulsa enkarregadu negósiu  Timor-Leste nian tanba la simu ho pozisaun husi Timor nian ne’ebé foin lalais ne’e autoridade timoroan sira halo iha nasaun ne’e.

Junta Militár Myanmar. Foto/GETTY

“Ministériu Negósiu Estranjeirus lori Governo República União Myanmar nia naran husu ba enkarregadu negósiu  embaixada RDTL nian, Avelino Fernandes Ximenes Pereira, atu husik Myanmar tarde liu to’o loron 01 fulan-Setembru”, hatete iha nota diplomasia husi Myanmar ne’ebe Lusa asesu.

Sita hosi publikasaun Lusa nian, 26 fulan-Agostu 2023 ho lian Portugés ne’ebé tradus hosi Governu Timor Leste publika liuhosi konta Facebook ofisial  Agio Pereira, Ministro da Presidência do Conselho de Ministros,  Prezidenti Repúblika Demokratika Timor Leste, José Ramos Horta, konsidera katak Timor-Leste tenki sente orgullu tanba expulsaun ne’e hanesan resposta ida hosi defesa ba direitus humanus.

“Iha situasaun ne’e ita sente orgullu tebes. Ba aktus ne’ebe koerente ba denúnsia golpe militar no denúnsia ba krime grave kontra umanidade, nune’e, expulsu refere sai hanesan motivu ida hodi ita orgullu”.

Advertisement

Xefe Esatdu Timoroan nian ne’e afirma katak Timor-Leste kontínua apoia pozisaun ASEAN ba esforsu no organizasaun hodi rezolve situasaun iha Myanmar.

“Timor-Leste la iha pozisaun ne’ebe la hanesan ho ASEAN hodi kondena golpe militar, massakre no populasaun sivil, feto no labarik. No Militar sira mak responsável ba krime umanidade iha Myanmar no Putin mak responsável ba krime kontra umanidade iha Ukrânia,” Ramos-Horta hateten.

“Iha kestaun ne’e, ha’u akonsella atu hamutuk ho ita nia forsas ho konsesu ba ASEAN, apoia ASEAN iha buat hotu ne’ebe ASEAN presiza no buat hotu ne’ebe konkorda atu halo”, nia afirma.

Iha nota páginas rua, junta militar aponta ba aktus barak ne’ebe komete husi autoridade timor nian, inklui referênsia ba situasaun iha nasaun husi Prezidenti timor nian, José Ramos Horta.

Afirma mos katak iha deklarasaun Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, iha loron 03 fulan-Agostu hateten katak Timor-Leste la bele adere bá ASEAN se organismu rejional la bele buka solusaun ba konflitu iha Myanmar.

Advertisement

“Bainhira nia mak Primeiru Ministru, sei la tama bá ASEAN se ASEAN la konvense junta militár, hodi hetan solusaun ida. Ita demokrasia. Ita bele iha problema, maibé la iha golpe Estadu, iha respeitu ba eleisaun prezidensiál no parlamentár, hatudu ba mundu katak ita iha kultura demokrátiku ida,” Xanana Gusmão hateten iha altura ne’eba.

Komentáriu hirak-ne’e lori Governu Myanmar konvoka enkarregadu negosiu halo votu protestu iha loron 15 fulan-Agostu.

“Primeiru-Ministru nia deklarasaun ne’ebé imprudenti no la-responsavel la’ós de’it perigu atu mantein relasaun bilaterál entre Myanmar no Timor-Leste, maibé mós barak liu mak ignora atake violénsia kontinua husi grupu Governu Unidade Nasional (NUG),” temi iha nota loron 25 fulan-Agostu.

Iha nota ne’ebé hanesan husi Governu Myanmar, salienta mós hanesan razaun atu expulsa diploma timor nian, tanba reprezentante sira husi NUG hetan konvite atu simu Governu foun no atu hala’o sorumutuk entre Jose Ramos Horta, no reprezentante sira husi grupu ne’e hodi kontra golpe militár iha nasaun ne’e.

Iha sorumutu ASEAN nian iha fulan Maiu, Prezidenti Indonezia rekoñese hodi ASEAN nia naran katak la iha progresu atu hapara konflitu iha Myanmar, hodi renova sorumutu organizasaun rejionál apela atu hapara violénsia iha nasaun refere.

Advertisement

“Ha’u tenke hatudu laran-moos. La iha progresu signifikativu iha implementasaun konsensu pontu lima,” dehan Joko Widodo iha sorumutu da-42 ASEAN nian iha Labuan Bajo.

Jokowi refere ba planu dame ida-ne’ebé prepara ona iha tinan 2021 husi Estadu-membru nain sanulu husi organizasaun ne’e no junta militár Myanmar nian, ne’ebé husu atu hapara kedas violénsia no diálogu entre parte sira iha konflitu, liuhusi mediasau nne’ebe ASEAN haruka ba.

Junta militár rejeita atu foti medida sira atu kumpre akordu ida-ne’e, hodi nune’e ASEAN bele esklui lider militár ne’ebe partisipa iha enkontru organizasaun nian.

Semana ida-ne’e, membru Konsellu Seguransa Nasoins Unidas nian – ho esesaun husi Xina no Rusia – kondena violénsia no mate sivíl sira-nian iha Myanmar (antiga Birmânia).

Maioria nasaun 15 ne’ebé hola parte iha Konsellu Seguransa husu tan ba junta militár atu hapara atake sira-ne’e, atu hasai líder, Aung San Suu Kyi, no atu respeita direitus umanus.

Advertisement

Iha deklarasaun konjunta ida-ne’e, lamenta katak “progresu ne’ebé sufisiente” seidauk rejista iha implementasaun rezolusaun Konsellu Seguransa dahuluk nian kona-ba Myanmar ne’ebé aprova ona iha fulan-Dezembru.

Fó hanoin mós katak, iha fulan-jJñu iha Korea Sul, Eis Sekretariu-Jeral ONU Ban Ki-moon husu ba Prezidenti Timor-Leste atu fo presaun, diretamente no liuhusi ASEAN, hamutuk ho rejime Myanmar nian, atu aseita implementasaun proposta dame rejionál.

“Hau hein katak ASEAN bele halo presaun maka’as liután. Ema sei kontinua terus nato’on. Ha’u husu ba imi, Sr. Prezidente, katak imi mós koko atu halo pressaun liuhosi ASEAN,” Ban Ki-moon hateten bá José Ramos-Horta.

Pedidu ne’e hato’o iha sorumutu badak ida husi Ban Ki-moon ho José Ramos-Horta hodi loke edisaun 18 husi Fórum da Dame no Prosperidade Jeju nian.

“Iha misaun ida-ne’ebé difisil tebes ba ASEAN, no ha’u hatene katak nasaun oin-oin sente frustrasaun ho assuntu ida-ne’e,” Ramos-Horta hateten katak hafoin enkontru ne’e, susar atu konsidera intervensaun direta ho soldadu sira husi Myanmar. ***

Advertisement

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending