Hatutan.com, (12 Jullu 2024), Díli—Empreza Aero Dili sei hapara nia operasaun no taka nia investimentu bainhira Governu autoriza no admite operasaun AirAsia Indonézia nian tama tan mai Timor-Leste hodi halo operasaun ho rute hanesan Dili-Denpasar no Denpasar-Dili.
Lee Mós: Ministru Miguel Manitelu Konfirma Governu Sidauk Admite AirAsia Halo Operasaun Mai Timor-Leste

Na’in bá Empreza Aero Dili, Lourenço de Oliveira entrega prenda bá MInistru Transporte no Komunikasaun, Miguel Manetilu. Foto/Dok. Vito Salvador
Durante ne’e aviaun komersiál husi Indonézia nian ida ona mak Citilink halo operasaun ho rute hanesan. Nune’e, bainhira Aero Dili hanesan empreza nasionál timoroan nian mosu tan mai hodi halo mós operasaun ho rute hanesan.
Na’in bá empreza Aero Dili, Lourenço de Oliveira aprezenta ona opsaun ida-ne’e diretamente bá Governu Timor-Leste liuhusi enkontru kuaze oras tolu ho Ministru Transporte no Komunikasaun (MTK), Miguel Marques Manitelu, Kinta loraik ( 11/07/2024).
Lourenço Oliveira hateten nia aprezenta razaun bá Governu liuhusi MTK atu hapara operasaun Aero Dili tanba haree bá númeru pasajeiru utiliza aéreu iha Timor-Leste sei ki’ik, nune’e ho prezensa empreza aéreu ida tan husi Indonézia bele implika bá rendimentu aéreu nian.
“Ha’u husu bá exelénsia Ministru Miguel Marques Manitelu se karik hatama tan aviaun ida mai tan, h’au hanoin atu taka-uluk ona aero Dili tanba nia pasajeiru ne’e la barak ida. To’o agora ami na’in-rua Citilink ne’ebe halo hela operasaun entre Timor-Leste ho Indonézia, foin kobre 50%, se ida tama tan mai, ami fahe 50%, entaun ida tenke mate,” Lourenço de Oliveira informa bá jornalista sira, hafoin enkontru ho Ministru Miguel Marques Manitelu iha edifísiu Ministériu Transporte no Komunikasaun iha Caicoli, Díli.
Lourenço hateten nu’udár emprezáriu Timoroan ne’ebe investe iha aéreu hakarak klarifika de’it realidade loloos kona-bá situasaun refere. Tanba se AirAsia ne’e mai husi Singapura ka Malázia ho rute la’ós Denpasar-Díli, bele konsidera atu fasilita operasaun ne’e. Mas, AirAsia husi Indonézia hodi mai kompete mós rute hanesan ho Citlink no Aero Díli bá Dili-Denpasar no Aero Dili tenke kompete mesak ho empreza komersiál aéreu rua husi Indonézia ne’e di’ak liu maka taka tiha.
“Tama tan mai ida mai tan husi Indonézia, di’ak liu ha’u taka antes tiha, do que ha’u iha hela ho divida ih banku tanba ami investe ne’e ho sakrifísiu boot no konsekuénsia mós tanba deve banku,” Lourenço de Oliveira hateten.

Aviaun Komersiál Aero Dili Timoroan nian ho marka Airbus A320 tun dahuluk iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Comoro, Díli, Segunda (20/03/2023). Foto/Dok.Elio dos Santos da Costa.
Nia esklarese katak hanesan timor oan ne’ebe iha hanoin no hakarak atu investe mak hanesan rezultadu hatudu. Aero Dili la’ós buka lukru iha fa’an tikete ne’e de’it, maibé hala’o investimentu hodi ajuda timoroan loke kampu servisu bá Timoroan rasik no fasilita formasaun bá timoroan bá sai pilotu, sai aeromosa, mekánika aviaun ne’’ebé nia rezultadu mak agora Timoroan na’in ida bele lori ona aviaun Aero Dili no ida fali sai ko-pilotu
“Karik iha polítika fó Governu nian fó lisensa atu investe tán aéreu seluk hodi buka pasajeiru sira, mak ho númeru pasajeiru ne’ebe foin atinje 50% nune’e sei implika bá aéreu seluk no bele mate ka mate hotu, maibé sei implika liu ba aéreu Timoroan mak sei mate uluk tanba foin hahú investe.
Lourenço relata katak dezde hahú investe iha Aero Dili nia la investe ba pesoál de’it ka buka lukru bá pesoál de’it, maibé fó mós formasaun bá pilotu timoroan na’in-rua (2) ne’ebe komesa ona hala’o knar hanesan pilotu iha Airbus.
Alende ne’e Investimentu mós ba mekániku hamutuk na’in-tolu, la’ós mekániku bá kompañia Aero Dili nian de’it, maibé ba mós Governu nia ema.
Empreza Aero Dili mós apoiu Timoroan halo estudu iha Airbus hodi bele sai inspetór no mós fó formasaun ba aeromosa Timoroan.
Iha investimentu ne’e mós fó ona vantajen barak bá Timoroan seluk, hanesan fornesimentu hahán ba iha pasajeiru ne’e prepara husi ema timor, mina husi empreza timorona, aircraft ground handling mós husi ema timor, no mós taxa ba aeroportu kuaze rihun 80-resin, nune’e mós saláriu bá timoroan seluk hodi servisu, no fó mós eskola bá timoroan, no saláriu ba funsionáriu ho total na’in-70 hodi sustenta família.
Lourenço de Oliveira mós husu bá Governu presiza iha avaliasaun bá kompañia seluk ne’ebe mai investe iha aéreu, iha hanoin fó investimentu bá timoroan hanesan AeroDili ka lae.
Liuhusi enkontru ne’e Ministru Miguel Manitelu reprezenta Govenru husu atu lAero Dili labele hapara nia operasaun tanba Governu sidauk iha desizaun bá operasaun AirAsia husi Indonézia nian ne’e.
Miguel Manitelu hateten Governu mós sei la fóti desizaun sedu, maibé sei haree prioridade bá empreza ema timoroan.
Lourenço de Oliveira hateten, hanesan emprezáriu Timoroan sei la kontra desizaun Governu atu admite operasaun AirAsia husi Indonézia nian, maibé husu bá Governu atu haree mós bá demanda bá pasajeiru sira ne’ebe utiliza aéreu iha Timor-Leste sei mínimu foin mak 50%, signifika sidauk sufisiente.

Anaugural flight Aero Dili bá Oé-Cusse, Sábadu (18/05/2024). Foto/Vito Salvadór
Haree mós ba kondisaun Timor-Leste nian foin ida aviaun ida (1) semo ho bandeira Timor nian rasik kompara ho empreza husi nasaun seluk bainhira aéreu ida lakon, mak sei iha aéreu rezerva hodi substitui kedan no mós hare ba demanda bainhira demanda ne’e atinje ona 80% ka 90% ne’e bele fó oportunidade barak bá aéreu seluk bele investe iha ne’e.
Ministru Transporte no Komunikasaun (MTK), Miguel Marques Manitelu, Kinta (10/07/2024), konfirma mós katak, Governu Timor-Leste seidauk admite operasaun aviaun komersiál AirAsia Indonézia mai Timor-Leste.
Molok ne’e, iha Segunda (08/07/2024), empréza AirAsia husi Indonézia liuhosi Xefe Rede no Autoridade Aeroportu nian Head network and airport authority), Edwin ho delegasaun hamutuk na’in-neen (6) hasoru-malu ona ho Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, informa kona-bá sira-nia planu bá aviaun AirAsia ne’ebé sei hala’o mós voo mai Timor-Leste.
Tuir planu, iha inísiu fulan-Setembru 2024, Aviaun Komersiál AirAsia (PT. Indonesia AirAsia) sei lansa nia operasaun Denpasar-Bali, Repúblika Indonézia mai Díli, Timor-Leste (TL).
Lee Mós: Molok Legaliza Operasaun AirAsia, Governu Presiza Haree Rekizitu Air Agreement Service Indonézia ho Timor-Leste
Jornalista: Leopoldina de Carvalho