Connect with us

Polítika

Kritika JSMP Hanesan Xamada Atensaun Bá Parlamentu Nasionál

Published

on

Hatutan.com, (04 Agostu  2025), Díli– Membru Parlamentu Nasionál sira konsidera kritika husi sosiedade sivíl hanesan Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP-sigla ingles) hanesan xamada atensaun bá Parlamentu Nasionál hodi servisu hadi’a di’ak liután. 

Lee Mós: JSMP Konsidera PN Prátika Insulta Barak Liu Duké Prodús Lejizlasaun sira

Debate Konta Jerál Estadu 2023 iha PN, Segunda (27/01/2025). Foto/Dok

Prezidente Komisaun A trata asuntu justisa no lejizlasaun Deputadu Patrocínio Fernandes, hateten normal bá sosiedade sivíl fó nia observasaun no fó sira-nia hanoin, maibé dala barak liu ema hotu-hotu kontinua hateke negativu bá iha órgaun soberanu Parlamentu Nasionál.  Maibé, haluha tiha dehan katak, estadu direitu demokrátiku ne’e estadu ne’ebé atua ho lei.

“Imajina sé Parlamentu Nasionál la halo lei, to’o ohin loron estadu bele eziste, signifika estadu ne’e sei la’o to’o ohin 2025, ne’e tanba servisu Parlamentu Nasionál  prodús lei sira fó dalan bá ita nian estadu no prosesu dezenvolvimentu sira,” hateten Deputadu Patrocínio Fernandes bá jornalista sira iha PN, Segunda (04/08/2025).

Advertisement

Nu’udár Deputadu  nia simu kritiku sira ne’e ho di’ak, maibé labele iha moris tomak ne’e tau perspetiva negativa bá órgaun estadu sira.

“Agradese bá JSMP nia kontribuisaun liuhosi hanoin sira ne’e hanesan xamada atensaun ida para JSMP no Parlamentu Nasionál bele hadi’a aan, tanba estadu ne’e ita hotu fó hanoin bá malu para hadi’a rai ne’e,” nia tenik.

Iha fatin hanesan Xefe Bankada KHUNTO Deputadu António Verdial hateten, nia sempre hatete no husu bá Deputadu/a atu sai defensór bá povu no tenke  defende povu, liuliu evita gasta tempu bá insulta malu.

Sorin seluk Xefe Bankada PLP Deputada Maria Angelina Sarmento hateten, kritika ne’ebé JSMP halo no observa prosesu iha Parlamentu Nasionál durante iha lejislatura ida-ne’e iha razaun.

“Ha’u aseita tebes ho ida-ne’e, tanba saida maka ambiente ida-ne’e akontese tanba primeiru laiha sinerjia entre Parlamentu Nasionál ho Governu atu ko’alia kona-bá tinan ida lei saida maka prioridade bá Governu ida-ne’e atu tau atensaun hodi lori PN halo diskusaun no debate iha sesaun plenária sira,” Deputada Maria Angelina Sarmento hateten.

Advertisement

Nia afirma tuir loos Bankada Governu maka husu bá Governu lei sira ne’ebé maka prioridade iha mandatu IX Governu no bele ajuda iha prosesu  implementasaun sira.

Nia hatutan kauza husi ambiente insulta akontese iha  Parlamentu Nasionál depende bá ema ne’ebé lidera  meza. “Ambiente ne’e akontese iha PN,  ne’e tuir loloos  Prezidente Parlamentu Nasionál tau nia aan hanesan moderadór, tuir loos nia hanesan lidér ida nia la monu bá deputadu sira nian lasu bainhira halo barullu iha Plenária, no labele tempra  bumbu lae  ikus mai  PN ninian produtividade la iha tiha,” nia tenik.

Tuir relatóriu no dadus ne’ebé Hatutan.com asesu iha komisaun A trata asuntu justisa no lejizlasaun katak husi  mandatu  sesta lejislatura halo ona projetu lei ualu  (8) no proposta lei 10 inklui lei foun  ida (1).

  1. Projetu lei n.º 6/VI (1″) – Mandatu Titulares no membru  órgaun  designadu husi  Parlamento Nacional.
  2. Projetu lei n.º 11/ VI (2″) – Autorizasaun Lejizlativa iha matéria fixação limita bá idade servisu,  funsionáriu  públiku  no ajente administrativu.
  3. Projetu Lei n.º 5/VI (1″) Segunda alterasaun estatutu majistratura judisiáriu.
  4. Projetu lei n.º 03/VI (1″) – Regime jurídiku ezersísiu no direitu petisaun
  5. Projetu lei n.º 2/VI(1″), Terceira altersaun lei n.º 5/2004, 5 Maiu, Estatutu dos Deputadu/a.
  6. Projetu lei n.º 4/VI(1″), Terceira alterasaun lei n.º 5/2004, 5 de Maiu , estatutu dos Deputadu/a.
  7. Projetu lei n.º 1/VI(1″), Prosedimentu konsesaun Indultu no komutasaun  Pena.
  8. Projetu lei n.º 11/ VI (2*) , autorizasaun legislative matéria  fixasaun  limite  idade ne’ebé iha  relasaun  servisu  funsionáriu públiku no  ajente administrativu.

Proposta Lei

  1. Proposta lei n.º 15 /VI (2″), primeira alterasaun lei n.º 1/2007, 18 janeiru, Regime tranzitóriu  rekrutamentu  majistradu  no defensór públiku  não timorense, segundu altersaun  lei n.º 9/2011, 17 agostu , aprova orgánika  kámara konta iha tribunal superior administrativu, fiskál no kontas.
  2. PPL n°. 10/VI (1″), Regime jurídiku garantia mobiliáriu, (lei foun)
  3. PPL n°. 16/VI (2) – segundu alterasaun lei n.º 25/2021, Dezembru, lei Organizasaun Judisiária.
  4. a PPL n°. 17/VI (2″) – segundu alterasaun lei n.º 7/2022, 19 Maiu , Estatutu Ministériu Publikú.
  5. PPL n°. 10/VI (1″) -Regime jurídiku garantia mobiliáriu.
  6. PPL n.º 6/VI (1*) -segundu alterasaun lei nº 8/2009, 15 Jullu , kona-bá Komisaun Anti-Korrupsaun.
  7. PPL n.º 6/VI (1″) – Mandatu Titulares no membru  órgaun  designadu husi  Parlamentu Nasionál.
  8. PPL n°. 16/VI (2″) – Segunda Alterasaun a Lei n.º 25/2021, Dezembru , lei organizasaun Judisiária.
  9. PPL n°. 17/VI (2) segundu alterasaun lei n.º 7/2022, 19 Maiu, estatutu ministériu públiku
  10. PPL n.º 13/V (2″) kona-bá kodigu rekuperasaun  insolvéncia (iha hela  fase diskusaun no espesialidade).

Iha loron 01 fulan-Agostu  ne’e, Programa  Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP-sigla ingles) hato’o nia observasaun katak durante  VI lejizlativa Parlamentu Nasionál nian ne’ebé lidera husi Prezidente Parlamentu  Nasionál, Maria Fernanda Lay, prátika insulta maka barak liu iha diskusaun sira iha plenária duké prodús lejizlasaun ka  lei hodi implementa iha rai-laran.

 Jornalista : Zita Menezes

 

Advertisement

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading
Advertisement

Trending