Hosi: Nelion Ornai Monteiro

Estudante despora iha Universidade Ahmad Dahlan, Yogykarta, Indonesia.

“Put the right men in the right place.” Presidente Dr. Jose Ramos Horta.

Iha dia 14-17 no 25 Setembro, EUTL, Sosiedade Civil no joventude barak tun ba estrada hodi halo manifestasaun. Manefestasaun katak meus ida lori esforso atu promove demokrasaun ida saudavel no gere governativu ida diak ba bonum commoniu iha Timor-Leste. Maibe,  pergunta ida mosu iha hau nia kakutak konaba problematika moralidade iha sistem birokrasi ne’e rasik. Bele ka lae, fonsionario publiku ida nia oan hetan poder ne’ebe as hala’o servisu iha gabinete nia aman nian (aman rasik) no hetan bolseiro husi nasaun? Oinsa ho pensamentu Presidente Dr. Jose Ramos Horta nian konaba Put the right men in the right place”.

Tuir informasaun ne’ebe hau le iha media Hatutan.com publika iha dia 30 setembro, iha noticia ida konaba vice ministro Asuntu Fortelesementu Instituisional Saude nia oan hetan bolseiro no ema ne’e rasik haknar an iha gabinete nia aman rasik ninian. Ikus mai hamosu perguntas oi-oin iha publiku katak nasaun Timor-Leste ne’e ema ida ka rua nian deit ou keta ema hotu nu’udar sidadaun Timor-Leste nian. Se ema ida ka rua nian deit, merese ba vice ministro ne’e rasik bele hatama nia mane foun, oan feto, fen, subrinho/a. Maibe, nasaun ne’e povu tomak iha Timor-Leste nian, povu maubere ai leba sira oan mos matenek barak no sira. Realidade ida ne’e hatudu ba publiku katak iha sistema birokrasi ne’e laran la diak iha povu no nasaun sira matan.

Iha matenek na’in sosialista ida ho naran Max Weber haktuir katak birokrasi ne’e importante tebes. Tamba buat ne’e importante tebes, tenkiser persija ema ne’ebe iha kompetensia teknika no etika profesionalidade. Konseito ida ne’e atu hateten katak iha sistema governamentivu ida ne’ebe efektif no rasional, tenki persija tebes ema ida ne’ebe iha kompetensia no esperensia klean, la’os ema sira ne’ebe hetan pozisaun tamba iha relasaun familia, relasaun kolegalitas, no relasaun partidu politika. Maibe realidade hatudu ba publiku konaba sistema birokrasi laran la’os put the right men in the right plaes, maibe put the wrong men in the right place. Tau ema la los iha fatin ida ne’ebe los hodi hahoris problema sai buras no bokur iha nasaun ida ne’e.

Entre Direito Individu no Proprioridade Publiku

Kompara ba lei, vice ministro nia oan nu’udar cidadaun ida iha dereito atu kompete iha bolseiro ne’e rasik tuir nia kompetensia. Problema ida agora ne’e la’os konaba dereito, maibe etika no perspektivu publuku. Sai ona fonsionario publiku tenkiser aplika etika no lei la’o hamutuk mak bele hanaran katak servidor ida qualidade ba povu no nasaun. Ida ne’e mak sai prinsipio fundamental ba nasaun sira ne’ebe opta sistema demokrasia e inklui mos Timor-Leste. Prinsipio ne’e sai hanesan mehi hodi bele atinji bonum commonio para tane as egalidade (equality) no justica sosial. Maibe realidade publiku nia hare katak iha praktika sistema nepotismo ne’ebe harahun tia ona justica sosial. Praktika ida ne’e hanesan haktuir ona husi Michael Sandel katak tamba fonsionario publiku nia interese privado bo’ot tebes hodi hamate povu sira nia konfiansa ba sistema ne’e rasik.

Hau fiar katak povu barak la simu nune’e deit wainhira vice ministro ida nia oan hetan bolseiro nu’e deit, sa tan nia mos servisu iha gabinete aman nian. Mezmo, vice ministro hateten nia la iha kompeténsia hodi deside nia oan feto hetán bolsu estudu ne’e,  maibé ekipa juri maka hatene no prezidente ekipa juri  dehan tiha ona  ne’e prosesu normál,  la’ós  indika direita bá nia  oan, tanba ami husi ekipa juri bazeia  de’it bá kompetensia ne’ebé fó bá ami. Povu nafatin lakon konfiansa tamba povu hatene tuir sira nia esperensia moris rasik katak na’ok ten ida na’ok ema nia sasan sei la mai konfesa iha publiku katak nia mak na’ok. Povu fiar no hatene katak iha sistema nepotismo tamba iha hahalok ida hanesan Adam Smith hateten “invisible hand”. Hahalok at ida ne’e halo transparansia sai namlaik hodi hamosu injustica sosial no hamosu duvida bo’ot ba publiku katak “Demokrasia sei saudavel hela ka lae ou keta moras hela hanesan povu maubere oan sira toba iha hospital halerik loron kalan ba ai moruk la iha karik?

Tuir kontekstu boa governamentivu no responsabilidade, pergunta no idea kritika iha paragrafu leten ne’e la’os dun  la iha referensia ida valido (menuduh tanpa bukti nyata), maibe sai nu’udar servidor estado ba dezenvolvimentu humanu hala’o mekanismo kontrol sosial ida ne’ebe efeito no valido to’o iha ne’ebe ona. Tamba saida? Tamba nu’udar servidor estadu la’os deit hala’o knar administrativu no tur iha kadeira mamar, maibe tenkiser iha responsabilidade ba desizaun ida ne’ebe efeito no valido. Responsabilidade ba desizaun ida efeito no valido persija transparansia no akuntabilidade. Buat rua ne’e sai nu’udar save importante ba servidor estadu sira nian hodi kria pas no estabilidade iha sistema demokrasia laran. Maibe realidade hatudu ba publiku katak la iha transparansia no akuntabolidade ida ne’ebe sufisiente hodi harahun povu sira konfiansa ba instituisaun governamentivu. Ikus mai demokrasia la buras maibe hahu namlaik liu tan deit.

Konflitu interese

Konflitu intrese harahun sistema integridade iha instituisaun ida nia laran. Buat ne’e mosu wainhira ema ruma iha relasaun direita ho ida foti desizaun.  Relasaun direita la’os deit individu ho individu, maibe bele invidu ho grupu no grupo ho grupu iha sistema estruktural ida nia laran. Hanesan noticia konaba bolseiro, dala ruma vice ministro la iha relasaun familia iha departementu humano, no ekipa juri, maibe belo mos iha relasaun kolegalitas no partidu. Wainhira vice ne’e rasik iha interese privado hanesan odamatan ida nakloke ona atu sai no tama livre. Interese privado ne’e mosu mos tamba iha relasaun direita hotu hanesan ida agora ne’e ida hetan bolseiro iha relasaun uma laran hanesan aman ho oan. Tinan kotuk mos iha relasaun dereita hanesan aman ho mane foun. Toman ida ne’e mak halo sistema integridade sai rahun hodi hatudu ba bupliku katak demokrasia hanesan deit lalenok ou profil hodi hatudu ba mundu seluk, maibe praktikamente demokrasia namlaik iha rai laran tamba veneno nepotismo buras no bokur iha nasaun Timor-Leste.

Interese privado tuir konseito Susan Rose-Ackerman katak dalan ida ne’e hamoris korupsaun no aboza poder iha sistema instituisaun publiku nia laran. Konseito ida ne’e atu esplika ba publiku katak wainhira iha instituisaun publiku balu laran iha aman, oan, no mane foun mak servisu hamutuk bele hamoris abuzo poder, korupsaun no servisu macet total. Exemplo real hatudu ona mai publiku liu husi noticia husi media hatutan.com iha dia 30 de setembru.

Noticia iha media Hatutan.com konaba oan servisu iha aman nia gabinete no hetan bolseiro katak ezemplo real konaba potensial konflitu interese ne’ebe susar tebes atu husik liu deit nune’e iha publiku sira matan. Mezmo la iha data real ida katak nia aman mak influensia direita ba prosesu verifikasaun bolseiro, relasaun uma laran ne’e rasik otomatikamente kria ona persepsaun negativu ba publiku. Persepsaun ida ne’e importante tamba gere publiku, la’os deit faktus sai hanesan konsiderasaun, maibe meus oinsa publiku hare justica no transparansia iha sitema ne’e rasik. wainhira buat ne’e mak la iha maka klaro katak hamosu pergunta no duvida bo’ot konaba prosesa seleksaun bolseiro hodi hamate povu sira nia konfiansa ba instituisaun governamentivu ne’e rasik.

Bazia ba kalalaok justica nian ida faktual, tenkiser hala’o mos justica ida real atu publiku fiar katak prosesu lao tuir dalan ida transparansia. Wainhira povu sira hare katak iha ketimpangan asesu ou tratamentu espesial ida la tuir prinsipio justica, maka konfiansa ba instituisaun publiku sei rahun. Konfiansa povu sira nian mak sai fontes prinsipal hodi promove governativu ida ne’ebe efeito no demokratiko. Tan ida ne’e, tenkiser tau preoridade ba akuntabilidade no transparansia hodi hala’o prosesu ba foti desiaun, espesialidade ba buat sira ne’ebe relasiona ho privado ou familia fonsionario publiku nian.

Krize konfiansa Publiku hahu husi buat sira ki’ik

Noticia ida hanesan ne’e, se husik hela deit la iha klarifikasaun no asaun ida transparansia husi parte ida iha poder, posibel bele buras sai fini ba krize konfiansa publiku konaba governamentivu sira hotu. Prosesu ida foti desizaun la dun los no la dun klaru halo povu sira senti aumenta la fiar no duvida konaba programa-programa nasaun nian ida tuir los bonum communio. Wainhira povu fiar katak so deit iha grupo balu deit mak iha koneksaun espesial ou “Punya orang dalam” mak hola parte ou hetan benefisio husi fasilidade no iha oportunidade nasaun nian, maka senti la iha justica no deskriminasaun sosial mos hahu buras. Asaun ida ne’e, partisipasaun publiku ba dezenvolvimentu no la iha kontrola maksimu ba governativu, ne’ebe ikus mai halo rahun sistema demokrasia tan la iha gere ida ne’ebe digno.

 Timor-Leste hanesan nasaun foun ida foin hahu hamri’ik ba dekade rua, iha potensia bo’ot hodi promove an. Maibe, nasaun ne’e fasil tebes hetan inveksi husi virus birokkrasi ida ne’ebe sai ona difikuldade bo’ot, mak hanesan praktika nepotismo, kronismo, no abuzo poder. Kultura ida hensan ne’e la’os deit halo ekonomi sai hakdasak no injustica sosial, maibe halo rahun konfiansa povu sira nian ba instituisaun governamentivu. Wainhira la iha toma konta ba noticia ida ne’e, lui husi, hirak ida ne’ebe iha poder ba justica no edukasaun moral, maka kultura korupsaun no favoritismo ne’e rasik sei buras, belar no iha potensia bo’ot sai normativu foun hodi harahun valor-valor moral no integridade gerasaun foun sira nian hanesan kontinuador ba nasaun ida ne’e.

Servidor Publiku

Politika no servisu iha governamentivu tuir los tenkiser hatene hanesan servidor ba povu no nasaun, la’os sai dalan diak atu lori benfesio ba an tamba iha interese privadu, sa tan hariku an, hariku uma kain no grupo balu. Nu’udar ema funsionario publiku ida hetan poder, otomatikamente mos simu responsabilidade moral ida bo’ot tebes: proteje nia integridade rasik, proteje konfiansa povu sira nian no senti katak foti desijaun sira ne’e hotu tenkiser iha benefisio ba bonum communio. Sai servidor hanesan obrigatorio ida tenkiser haraik an hodi simu kritika, no foti desizaun ba buat ne’ebe justu no digno.

 Poder, tuir kontekstu demokrasia, la’os riku soi ida husi o nia bei ala rasik hodi fahe ba familia ou monipoli, maibe graca ida ne’ebe povu sira mak fo ho kriteria no esparansa ida as. Grasa ida hetan nafatin forsa se proteje liu husi atetude, transparansia, no akuntabilidade. Se uza poder ne’e hodi fasilita interese privado, maka povu sira lakon konfiansa no legitimidade politaka mos sai fraku. Tan ne’e funsionario publiku sira tenkiser arapende katak pozisaun ida sira hetan ne’e katak konfiansa ida povu fo ba sira la’os dereitu espesial sira nian, ida ne’ebe tenkiser hala’o ho responsabilidade no tuir komitmentu hodi servi ba povu tomak.

Konkluzaun

Noticia bolseiro ne’e tuir los sai ona memoria importante tebes ba funsionario publiku sira iha Timor-Leste katak proteje justica no integridade la’os desizaun, maibe ne’e responsabilidade moral hodi halao o nia poder. La persija hatudu ba ema seluk, publiku nafatin iha dereito halo kontrolasaun no husi prosesu sira ne’ebe la transparansia. Se wainhira gere ho odamatan nakloke no honestu, kazu ne’e sai hanesan momentum ida atu lori hadia sistema no promove kultura politika ida mos no honestu. Maibe, se husik deit la iha klarifikasaun klean, buat ne’e sei haforsa persepsaun katak poder hanesan privelegio ida ba sira an, la’os atu sai servidor ba povu sira.