Connect with us

Ekonomia

MCAE Dúvida ho Dadus Produsaun Hare-Kulit Husi CLN

Published

on

Hatutan.com,  (29 Dezembru 2025), Díli–Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómia (MCAE- sigla portugés) dúvida ho dadus produsaun hare-kulit iha  Sentru Nasionál Lojistika (CLN) tanba la hatudu dadus konkretu.

Hare iha natar balun iha Timor-Leste. Foto/dok.cci-tl

Koordenadór MCAE,   Jorge Carvalho Martins bá jornalista  sira iha ámbitu avaliasaun  bá Sentru Nasionál Lojistika ho tema “Avalia no Projeta bá Reforsa Papél Sentrál CLN, nu’udar Garantia estabilidade no Sustentabilidade Lojistika Nasionál,”, Segunda (29/12/2025), husu bá CLN  tenke asegura  estoke ai-han,  liu liu foos, hanesan seguransa ai-han, Governu prevee hela estoke atu labele  falta.

Nia hatutan bainhira iha  nesesidade urjenti ruma  hanesan dezastre naturál  no dezastre  ne’ebé  akontese  iha Munisípiu sira tomak, Governu liuhusi CLN  atu bele responde ho tempu emerjensia.

“Iha  asuntu produsaun lokál  ita sempre iha dadus diferensa,  entre CLN ho Ministériu Agrikultura,  no mós ho setór privadu,  kestaun tanba saida maka akontese,  tanba dadus kona-bá ai-han ne’e bá ema hotu ninia nesesidade,   ne’ebé ita nia dadus tenke hanesan, bainhira  dadus sai la hanesan ita tenke fila fali bá institusaun ida-idak nian atu haree  tanba saida maka dadus la hanesan serake sira la gosta ema balun maka la fó hotu dadus sira ne’e ka sira iha baze maka la fó hotu,”  Jorge Carvalho Martins hateten.

Advertisement

Nia hatutan, institusaun hotu-hotu, MCAE  fó hela responsabilidade atu halo  ezame konsiénsia  katak nu’udar servidor públiku iha reponsabilidade másimu atu haree servisu internamente, tanba saída maka  dadus ne’e diferente,  no tanba saida maka  ema ladún hakarak atu fornese dadus ho  loloos.

Programa hotu-hotu ne’ebé MCAE haree, atu halo kordenasun  institusionál, hodi haree  institusaun ne’ebé tutela bá MCAE.

“Dadus kona-bá hare kulit de’it,  kuaze la hanesan, entaun ita atu halo produsaun no prozesaun bá  polítika atu halo  halo seguransa ai-han  lokál, Pur-ezemplu ema hotu hakarak ita  trava foos importasaun, maibé ita nia hare-kulit de’it, ita la hateke hetan estoke, ita seidauk ko’alia kona-bá foos, sei hare-kulit tonelada ida, ita dulas sai foos meia tonelada  de’it, entaun ida-ne’e problema tan, sei ita   haree husi hare-kulit de’it ita nia dadus la hanesan  entaun ne’e problema ona atu halo prozesaun katak  ita nia kolleta ne’e tinan ida mak ne’e seguransa  ai-han ne’e ita ladún hatene,” nia preokupa.

Nia afirma, MCAE  presiza tebetebes atu iha koñesimentu kona-bá dadus sira ne’e, atu nune’e, bele  iha polítika servisu ho setór privadu, servisu ho  públiku sira hotu atu haree  hamutuk aliñamentu bá polítika  oinsá bele asegura seguransa ai-han.

Nia esplika, tanba armazen ne’e CLN ne’e la bele menus husi tonelada 3,000  to’o tonelada 4,000, tenke halo prozesaun hanesan ne’e  presiza dadus, tanba ne’e bazeia tebes bá nesesidade ema hotu nian,  bá produsaun.

Advertisement

Nia haktuir, atu  hasae produsaun iha setór agrikultura,  liu natar no to’os na’in sira, presiza iha dadus kona-bá  ai-han lokál sira ne’ebé hanesan hare-kulit. Tanba ne’e, nia konsidera katak, fallansu ne’e tanba to’os na’in ka natar na’in sira iha baze ne’ebá maka hein kleur liu,  nune’e bele  sirato’os na’in iha  pensamentu ida katak, sira nia hare barak  liu ona, maibé laiha kontrola di’ak husi instituisaun estadu nian.

Nia subliña,  dadus  báziku de’it  la hanesan  ona, bele kria dezafiu  boot liubá setór privadu,  tanba setór privadu servisu maka’as tebes ho CCITL,  no MCAE ne’ebé halo programa servisu natar ho komunidade sira  ne’ebé prodús dadauk ona, tanba ne’e presiza servisu ida  integradu  atu nune’e bele asegura buat hotu.

“Ha’u la dun iha dadus konkretu, maibé tuir estatistika  ne’ebé maka ita iha katak iha Timor ne’e,  ema ida kada tinan han etu  tonelada 185,000,  ne’e bá foos, agora ita nia produsaun hare,  tuir dadus agrikultura ne’ebé  ne’ebé ha’u lee, másimu   kada tinan tonelada 82.000,  entaun ita  hanoin to’ok, sei estatistika mai dadus, ida , CLN mai ho dadus ida, agrikultura mai ho dadus ida, ha’u ko’alia  dadus ida  entaun ida ne’e maka ita dúvida no  mosu problema,”  nia preokupa.

Nia  subliña  tan katak, institusaun ne’e,  servisu koletiva,  sé maka sai administrasaun servisu ho  profesionál  bá administrativu,  sé maka ukun la bele  tau an katak nia boot liu, maibé tenke lidera  ho pasensia atu halo  servisu  ida de’it hodi alkansa objetivu ne’ebé  estabelese  ona.

Iha fatin hanesan Prezidente Sentru Nasionál Lojistika (CLN- sigla Portugés), Francisco Soares de Araújo hateten,  estoke foos iha tinan ida-ne’e ladún iha problema,  husi fulan-Janeiru to’o Dezembru, tinan ida-ne’e,  depois Governu halo intervensaun to’o iha postu sira,  foos nia folin ne’e, inflasun bá iha diresaun jerál estatika nian  tuun to’o 5%,  ne’e sinál di’ak iha presu foos.

Advertisement

“Foos Governu nian barak liu iha rezerva, kuandu situasaun ne’ebé  maka presiza maka ita halo intervensaun,  bá iha fatin ne’ebé maka presiza, barak liu ne’e husi  setór privadu,  Governu só inflasaun ne’ebé maka sa’e maka’as  entaun Governu iha dever tomak atu halo intervensaun,” nia hateten.

Planu bá tinan 2026,  Prezidente CLN afirma katak, iha misaun tolu,  maka hanesan sosa produtu lokál,  halo intervensaun bá merkadu no rezerva asistensia  sosiál.

Tinan oin ne’e, CLN fó  Prioridade atu sosa hare-kulit  iha Munisípiu sira ne’ebé maka prodús hare-kulit, hanesan Suai, Viqueque,  Manatuto, Same, Bobonaro, no Baucau no munisípiu hirak ne’e maka sempre iha produsaun uitoan.

“Ita hola uitoan, mezmu ita hola  tuir alvu  iha tinan ida-ne’e,  tanba ita prevee ona  orsamentu iha tinan ne’e millaun US$1500.00 tinan ida-ne’e ne’e ita  atinji prosesu di’ak, tinan kotuk ita atinji  tonelada 560 resin, tinan ida-ne’e  sa’e bá  tonelada 1,400, mezmu foin 30% husi prozesaun ami nian ne’e, ami hakarak tonelada 4,000,  maibé ami hasoru difikuldade barak iha produtu ida-ne’e entaun ita la bele  atinji ita nia tarjeitu,” nia hateten.

Kona-bá sosa foos, tuir nia katak, prosesu normál kuandu rezerva la sufisiente ona Governu tenke hola medida sira ne’ebé para asegura, baihira iha situasaun ne’ebé emerjensia Governu maka tenke asegura.

Advertisement

Jornalista: Marcelino Tomae

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ekonomia

Governu Hasai Millaun US$4.5 Husi OGE 2026 Halo Pagamentu Saláriu Décimo Terceiro 2025

Published

on

By

Hatutan.com (12 Janeiru 2025),Díli—  Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, informa Governu hasai  kuaze millaun US$4.5 husi Orsamentu Jerál Estadu (OGE, sigla portugés) tinan fiskál 2026 hodi  halo pagamentu ba saláriu decimo terceiro 2025 nian.

(more…)

Continue Reading

Ekonomia

BCTL ho BNU Halo Kooperasaun Hametin Indústria Finanseira no Impulsiona Dijitalizasaun Ekonomia TL

Published

on

By

Hatutan.com, (05 Dezembru 2025), Díli— Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL-sigla portugés) no Banco Nacional Ultramariño (BNU)   halo kooperasaun liuhusi atividade Fórum CEO hodi hametin industria finanseira no  impulsiona dijitalizasaun ekonómia iha Timor-Leste.

(more…)

Continue Reading

Ekonomia

Governu Halo Lansamentu Trial Bá Kabu Submarinu

Published

on

By

Hatutan.com, (25 Novembru 2025), Díli– Ministru Transporte no Komunikasaun (MTK), Miguel Marques Gonçalves Manetelu akompaña husi Ministru Planu no Investimentu Estratéjiku  (MPIE), Gastão de Sousa, Ministra Finansas, Santina J. R. F. Viegas Cardoso, ho konvidadu onra sira,  Tersa (25/11/2025), halo lansamentu   trial  (koko) kabu submarine hodi haree velosidade internet ne’e oinsá no tuir planu sei halo lansamentu ba públiku iha fulan-Maru, tinan 2026.

(more…)

Continue Reading

Trending