Connect with us

Justisa & Krime

JSMP Husu PCIC-MP Labele Nonok ho Kazu Fujitivu Kulumban Mali

Published

on

Hatutan.com, (12 Marsu 2026), Díli– Judicial System Monitoring Programme (JSMP- sigla Inglês) husu ba Polísia Sientífiku Ivestigasaun Kriminál (PCIC- sigla-portugés) ho Ministériu Públiku (MP) atu labele nonok ho prosesu investigasaun bá kazu fujitivu Kalumban Mali alias Leonardo Benigno Tilman ne’ebé halai husi Justisa Indonézia mai subar tinan barak ona iha Timor-Leste no deskonfia falsifika dokumentu hodi  hetan nasionalidade Timoroan.

Lee Mós: FONGTIL Preokupa ‘Korruptór’ Kalumban Mali, Fujitivu Husi Indonézia Hetan Protesaun iha Timor-Leste

Família kondenadu ba kazu korrupsaun iha NTT, Kalumban Mali (primeiru karuk) hakuak malu no tanis bainhira atu akompaña Diretór CV Eka Cipta Persada ba karreta detensaun Prokuradoria Distritál Kupang, Sesta 28 fulan-Fevereiru 2014. Photo/Dok.pos-kupang.com

Peskizadór legál  JSMP, Luís de Oliveira Sampaio bá  Hatutan.com iha nia kna’ar fatin, Colmera, Díli Kinta (12/03/2026),  hateten katak Timor-Leste bele sai ona fatin estratéjiku ba ema kriminozu internasionál sira atu subar no ses-aan husi responsabilidade kriminál iha sira nia paíz orijen.

“Tanbasá kazu fujitivu RM ne’ebé envolve iha abuzu seksuál iha Kupang-Indonézia hala’i mai subar iha Tasi-tolu, Díli, mas  prosesa lalais de’it hodi hla orepatrisaun, maibé kazu fujitivu Kalumban Mali to’o agora la klaru? Ita la hatene fenomena saída, maibé ita haree katak ema balun haree oportunidade katak Timor-Leste bele sai fatin fasíl atu subar,  kazu Fujitivu Kalumban Mali, ne’ebé média online Hatutan.com públika beibeik, presiza kontinua hetan atensaun husi autoridade sira hanensan PCIC)  ho Ministru Públiku atu nafatin halo investigasaun no buka tuir kazu refere, labele nonok de’it,”  Luis de Oliveira Sampaio hateten.

Advertisement

Antigu  Adjuntu Komisáriu Komisaun-Anti Korrupsaun  (CAC) ne’e mós kestiona  kona-bá diferensa tratamentu iha kazu ema fujitivu sira ne’ebé tama Timor-Leste, hanensan  prosesu hasoru  fujitivu RM la’o lalais, maibé kazu fujitivu Kalumban Mali to’o agora seidauk hatene klaru ninia serteza.

Nia esplika, depoizde JSMP halo akompañamentu no avaliasaun bá fenomena sira ne’ebé liga ho ema kriminozu sira ne’ebé halai husi nasaun seluk, evidénsia sira hatudu katak iha tendénsia ida ne’ebé kriminozu sira hili Timor-Leste hanesan fatin seguru atu subar. Fenomena ida-ne’e, tuir nia, la’ós akontesimentu ida mesak, maibé akontese beibeik iha rejiaun barak.

Nia subliña faktór jeográfiku sai ida husi razaun prinsipál. Timor-Leste fahe fronteira direta ho Indonézia, ne’ebé bele fasilita movimentasaun ema entre nasaun rua ne’e. Kondisaun ida-ne’e, se la iha kontrolu rigorozu, bele  loke  dalan tama bá ema sira ne’ebé hakarak halai husi prosesu justisa iha nasaun seluk.

“Autór krime ka korruptor sira observa situasaun iha Timor-Leste durante tempu naruk. Sira haree katak ita Timor  ne’e, iha  frákeza balun iha sistema kontrolu no aplikasaun lei. Tanba ne’e, dala barak sira konsidera Timor-Leste hanesan opsaun estratéjiku ida ne’ebé fasíl liu atu subar uanhira  sira halo krime iha fatin seluk ka sira nia Nasaun orijen,”  nia dehan.

Nia dehan sé mekanizmu kooperasaun judisiál internasionál no kontrolu fronteira la reforsa, Timor-Leste bele kontinua sai destinasaun alternatívu bá kriminozu sira atu ses-aan husi responsabilidade kriminál, bá estadu propriu husi iha autór kriminozu sira nia paíz orijen halo hela hanesan Fujitvu Kalumban Mali.

Advertisement

Nia  afirma  situasaun ida-ne’e presiza atensaun sériu husi instituisaun sira seguransa no justisa, liu-liu atu reforsa kooperasaun entre Timor-Leste no Indonézia, no mós ho nasaun seluk, hodi prevene Timor-Leste la sai refújiu ba ema kriminozu internasionál.

Nia esplika katak instituisaun sira hanesan autoridade Migrasaun no ofisiál sira ne’ebé servisu iha área fronteira presiza reforsa kontrolu sira atu prevene situasaun ne’ebé bele halo Timor-Leste sai fatin subar ba ema sira ne’ebé halai husi responsabilidade krime iha rai seluk.

“Ita hanoin tenke hametin liután koordenasaun iha fronteira entre autoridade sira hanesan Migrasaun no entidade sira ne’ebé servisu iha pontu entrada. Medida prevenstivu sira presiza reforsa tan,” Luís Sampaio hateten.

Nia dehan, tuir loloos estadu Indonézia  sria mós husu, no Govenrnu Timor-Leste mós buka estratéjia  hodi fó sai bá autoridade Indonézia, katak  iha ema ida ne’ebé durante ne’e subar iha Timor, Autoridade Indonézia bele haruka karta ofisiál  mai iha autoridade Timor-Leste  atu nune’e haruka fali fujitivu Kalumban Mali.

“Tenke halo  hanesan kazu Fujitvu Arnolfo Teves Jr tanba respeita soberanu Estadu liu-liu Jurídisaun Estadu ida-idak nian. Entaun, kazu ne’e ita haree husi Diretór  Nasionál PCIC Vicente Fernandes e Brito fó sai katak iha difikuldade tanba  nia (Kalumban Mali-Red) sadere bá ema seluk , ka iha ema seluk ne’ebé proteje husi kotuk,  tanba ne’e ita buka dalan seluk  ne’ebé hodi haruka fujitvu Kalumban Mali, tanba Timor ne’e la’ós fatin bá kriminozu sira, Piór liu kirime sira hanesan transnasionál,  inklui Korrupsaun, droga, trafiku umanu ita nia estadu tenke hola pozisaun forte  atu  kombate krime sira  hanesan ne’e,” nia dehan.

Advertisement

Nia esplika, normalmente kazu  ne’ebé tama iha Ministriu Públiku, sentraliza iha diresaun ne’ebé  responsavel atu halo jestaun bá  kazu,  maibé mekanizmu responsavel atu distribui kazu sira ne’e kabe bá responsavel Prokuradór Jerál Repúblika  ka iha Kordenadór PGR nian. Ida-ne’e maka  presiza buka  mekanizmu.

Nia profunda, kazu boot no sériu hanesan  fujitivu Kalumban Mali, responsavel masímu  iha  Prokuradór Jerál Repúblika, tanba ne’e la’ós kazu entre oho malu, maibé ne’e kazu jurídisaun entre Estadu Timor-Leste ho Estadu Indonézia nian.

“Ezemplu kazu hanesan  ita temi dadauk n Fujitivu Kalumban Mali,  Prokuradór Jerál Repúblika tenke buka meius  atu komunika ho  autoridade polísial  ne’ebé atua bá kazu ne’e atu breafing nia lalais para  iha koñesimentu hodi bele orienta  hodi prosesu kazu ne’e lalais,” nia dehan.

Nia afirma, sé Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho deklara katak laiha koñesimentu bá  kazu fujitvu Kalumban Mali, ida-ne’e laiha fatin, tanba kazu ne’e ho natureza komplexu.

“Ita la  bele kokorda banhira Prokuradór Jerál Repúblika laiha koñesimentu  ho  kazu  ho natureza komplexu, ka krime orgnanizadu,” nia dehan.

Advertisement

Fó hanoin fali fila katak Kazu fujitivu Kalumban Mali ne’ebé deskonfia falsifika dokumentu hodi hetan nsionalidade Timor ho naran Leonardo Benigno Tilman, sai sensitivu no dilemátiku ba Polísia Sientifiku Investigasaun Krminál (PCIC, sigla portugés)  tanba ema ho podér politíku no ema balun tan  ho pozisaun boot mak proteze no fó hela kondisaun ba Kalumban Mali hodi la’o livre iha Timor-Leste.

Kalumban Mali ne’ebé deskonfia falsifika dokumentu hodi hetan nasionalidade Timor ho identidade Leonardo Benigno Tilman,  hetan sentensa husi Painél Juis Tribunál Krime Korrupsaun ka  Pengadilan Tindak Pidana Korupsi (Tipikor) Kupang-Indonézia,  tinan-15 prizaun efetivu iha tinan 2016. Maibé, proses julgamentu bá kazu ne’e ho karater  in-absénsia ho ajenda akuzasaun final,  Kalumban Mali halai lakon to’o ohin loron.

Kalumban Mali sai hanesan fujitivu ka DPO (Daftar Pencarian Orang) Prokuradoria NTT ho Prokuradoria Jerál Repúblika Indonézia nian dezde kedas tinan 2016.

Kalumban Mali, envolve kazu fornesimentu adubu ka pupuk ho kuantidade tonelada  575 ho valor orsamentu millaun Rp 976.

Kalumban Mali nu’udár Diretór CV Eka Cipta Persada ne’ebé hetan detensaun dezde loron 28 fulan-Fevereiru 2014. Molok ne’e, iha fulan-Jullu tinan 2013, Kalumban Mali sai hanesan kandidatu membru lejislativu husi  Partidu  Amat Nasonal (PAN) bá DPRD-NTT.

Advertisement

Fó hanoin tan  fali katak iha Kuarta, 05 fulan-Juñu tinan 2023,  hale’u tuku 16:00 Otl, PCIC halo kapturasaun no detensaun ba  fujitivu Kalumban Mali  iha nia rezidénsia Fomento, Díli.

Autoridade PCIC kaptura no detein fujitivu Kalumban Mali relasiona ho informasaun katak nia kaer ilegalmente dokumentu sidadania Timor nian  hodi troka nia naran ba  Leonardo Benigno Tilman husi Munisípiu Bobonaro.

Iha detensaun no kapturasaun ne’e, PCIC asegura dokumentu importante sira hosi Kalumban Mali alias Leonardo Benigno Tilman, hanesan sertidaun Nascimento ne’ebé deskonfia atribui  husi indivíduu ida iha Ministériu Justisa Timor-Leste, Billete Identidade Timor-Leste no sertidaun kazamentu husi Parókia ida ne’ebé hola parte iha Arkidioseze Metropolitana Díli.

Fujitivu Kalumban Mali nia orijen husi Lamaknen, Postu Administrativu Atambua, Provínsia Kupang, Timor Osidentál ka NTT (Nusa Tengara Timur).

Tuir família balun Kalumban Mali nian ne’ebé Hatutan.com hasoru (tanba kestaun seguransa la bele públika fontes ne’e nia identidade)  iha Díli, Kuarta 26 Juñu 2025, informa katak nia koñese Kalumban Mali tanba sira-na’in rua nia inan bin-alin. Maibé, nia lahatene paradeiru fujitivu Kalumban Mali nian iha Timor-Leste.

Advertisement

Família husi Kalumban Mali ne’e haktuir iha tinan 2024, Kalumban Mali sei vizita nia, maibé to’o agora lakon ona kontaktu no nunka vizita nia.

Jornalista: Marcelino Tomae

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

PNTL Submete Ona Ba Minitériu Públiku Kazu Ofisiál Polísia Militár Na’in-Rua Baku Lesuk ZFS

Published

on

By

Hatutan.com, (05 Marsu 2026), Díli-Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) liuhusi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál (DSIK) submete ona ba Minitériu Públiku (MP) kazu ofisiál FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) husi unidade Polísia Militár (PM) na’in-rua ho naran inisiál WLC no A ne’ebé baku lesuk vítima ZFS.

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Deskonfia Fujitivu Kalumban Mali “Hamutuk” Hela ho PR Ramos-Horta iha Atividade Sosiál Sira

Published

on

By

Hatutan.com, (27 Fevereiru 2026), Díli–Fujitivu Kalumban Mali ne’ebé deskonfia falsifika dokumentu hodi hetan nasionalidade Timor ho naran Leonardo Benigno Tilman, hola parte ativu iha atividade sosiál ka atividade karitativu Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta nian.

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

PCIC Asegura Suspeitu JMR Bosok Ema Bá Servisu iha Austrália

Published

on

By

Hatutan.com, (24 Fevereiru 2026), Díli– Polísia Sientífiku Ivestigasaun Kriminál (PCIC-sigla portugés), asegura suspeitu ho inisiál JMR hodi halo indentifikasaun tanba  deskonfia prátika  atividade   meius operandu burla hodi   hasbosok ema   bá  servisu iha Austrália.

(more…)

Continue Reading

Trending