Hatutan.com, (18 Marsu 2026), Díli-Provedor Direitos Humanos no Justisa (PDH) rekomenda ba Parlamentu Nasionál (PN) hodi halo diskusaun ba ratifikasaun  protokolu Fakultativu ba Konvensaun Kontra Tortura  (OPCAT).

Lee Mós: PDHJ Husu Anula no Suspende Rekrutamentu Kadetas PNTL Foun

Polísia atua ho forsa (baku no tuku) manifestante kontra Ministru Interiór, Francisco da Costa Guterres iha resintu FASPOL-UNTL, Kuarta (18/03/2026). Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Prevedór Direitus Humanus no Justisa (PDHJ)  hamutuk ho sosiedade sivil hanesan Asia Justisa And Right (AJaR) Forum Organizasaun Naun Govermentál  Timor-Leste (FONGTIL) no Komisaun Anti Korrupasaun (CAC) organiza dialogu ho Parlamentu Nasionál hodi ko’alia kona-ba asuntu  prevensaun tortura no  Ratifikasaun  Protokolu Fakultativu ba Konvensaun Kontra Tortura  (OPCAT).

“Hanesan maluk sira hatene katak ita Timor-Leste, ita ratifika tiha ona konvensaun Nasoens unidas nian kontra tortura iha 2005 kedas, elementu importante ida seidauk ratifika  ita kompromete iha 2005 atu asina ne’e mak protokolu fakultativu ofisiál prokolu kontra tortura nian”, Provedor Direitos Humanos no Justisa (PDHJ), Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” ba jornalista iha Orchid  Room-Timor Plaza, Kuarta (18/03/2026).

Tanba ne’e mak ohin iha ne’e hamutuk ho organizasaun sosiedade sivil Ajar ne’ebé iha ne’e fasilita inklui organizasaun internasionál sira European Patent Organization (EPT) ne’ebé funda iha tinan 1977 iha Suiza ne’ebá, ne’ebé advokasia ba ida-ne’e sira mak atu fahe hanoin ba parseiru sira, organizasaun sosiedade Sivíl, Parlamentu, governu Ministeriu relevante tuir loloos importante ba Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) maibé sira la partisipa, maibé husi FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) sira iha ne’e.

“Intensaun primeiru mak atu fahe hanoin kona-ba protokolu opsional nia prosesu, nia mekanizmu halo oinsá, entaun nia objetivu atu rona saida mak EPT, AJAR no PDHJ esplika atu nune’e enkoraja ita nia Parlamentu Nasionál hodi ratifika”, dehan PDHJ.

Nia informa, fó hatene katak iha semana rua ka tolu ba kotuk ne’e Provedor haruka ona rekomendasaun nota konseitu ba Parlamentu Nasionál rekomenda atu PN hahú diskuti hodi ratifika protokolu Fakultativu ne’e.

“Protokolu ne’e iha Nasoens Unidas iha ne’ebá hela, agora ami aprezenta ba PN ne’e  nota konseitu no rekomendasaun fó razaun tanba saida mak ita Timor-Leste presiza ratifika koviksaun ida-ne’e. Tanba ita nia mekanizmu sira  atu forte defisil atu identifika krimi maibé faktu balun mosu hanesan joven mate iha prizaun, desizaun Tribunál ikus mai hateten katak nia suisidiu la’ós tortura, maibé kazu sira  ne’e iha,” Lamukan salienta.

Aleinde ne’e tinan kotuk iha prizaun Gleno iha agresaun iha mós tortura husi Guarda prizionariu sira  baku hasoru prizionariu sira kazu ne’e dadus iha.

“Atu defini tortura ne’e kuandu iha prosesu interogatoriu sira hanesan uluk ninian baku ema atu hetan informasaun, sunu sigaru ga soke eletriku ida ne’e ita la iha maibé dalaruma iha medida seluk iha tanba ita nia mekanizmu seidauk forte atu hetan,” PDHJ esplika.

Nia hateten, durante ne’e PDHJ hala’o funsaun atu Vizita sela detensaun vizita mós prizaun, husi sira nia haree katak kondisaun sela detensaun sira ne’e barak la serve atu detein ema.

“Sela detein di’ak ha’u hanoin Eskuadra Munisípiu Lautém mak di’ak, mais kuaze eskuadra postu no mós no munisípiu ne’ebé la serve ami mós rekomenda ba maibé seidauk hadi’a,” Virgílio Lamukan rekomenda.

Iha fatin hanesan, membru Komisaun A Parlamentu Nasionál, António Verdial,  hateten,  komisaun A hetan konvite husi Prevedoria Direitus Humanus hodi partisipa iha dialogu ne’ebé ko’alia kona-ba ratifikasaun  Protokolu Fakultativa ba Konvensaun Kontra Tortura.

“Parlamentu Nasionál sempre prontu, kuandu PDHJ lori ba Parlamentu atu ratifika ne’e ami sempre prontu atu apoia”, nia afirma.

Nia promete sei enkoraja Komisaun A ne’ebé trata asuntu lei no justisa hodi aselera ratifikasaun ba konvensaun lei tortursaun.

Komisariu Organizasaun Nasoins Unida (ONU) ba  Direitus Humanus Justisa ba Rejiaun Ázia Arnaud  Chaltin, apresia ba Prevedoria Direitus Humanus Justisa Timor-Leste nian ne’ebé iha inisiativa  di’ak hodi fó importánsia hodi halo ratifikasaun ba konvensaun prevensaun tortura no  ratifikasaun  Protikulu Fakultativa ba konvensaun kontra tortura.

“Apresia tebes ba PDHJ nian inisiativa ne’ebé hahú ko’alia ho Parlamentu Nasionál atu ratifika instrumentu ba konvensaun kontra tortura”, nia kongratula.

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos