Connect with us

Polítika

Governu Fó Prazu Loron 40 Ba Estrutura RAEOA

Published

on

Hatutan.com, (02 Abríl 2026) Díli– Atu reforma estrutura iha Rejiaun Administrativu Espesiál Oé-Cuse Ambeno (RAEOA), Governu sentrál fó prazu durante loron 40 hodi prepara bá implementasaun  programa podér lokál.

Lee Mós: 31 Marsu, Mandatu Tranzitóriu PA-RAEOA Termina

PM Xanana Gusmão. Foto/Marcelino Tomae

Prirmeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete  bá Jornalista sira hafoin enkontru semanál ho Prezidente Repúblika José Ramos Horta iha palásiu Prezidensiál, Kinta (02/04/2026), hateten katak desde kriasaun RAEOA iha 2014, falta kontrolu no koordenasaun halo sistema la’o ho dezordenasaun boot, katak iha tempu balu, podér konsentra liu iha autoridade ida de’it, to’o nivel suku no aldeia, ne’ebé presiza reajusta.

“Ami hasai katak, sei ajusta nafatin, loloos ne’e iha loron 31 Marsu ne’e, estrutura agora iha RAEOA ne’e to’o de’it Marsu, ne’ebé ami husi  loron 01 Abríl, to’o iha loron 40 husi MAE bá fó hanesan ita halo iha munisípiu hotu-hotu, tenke nune’e hodi sira mós bele iha kbiit hanesan ita ezije daudauk bá munisípiu sira seluk, kbiit nune’e bele simu kompetensia no responsabilidade nu’udar governu lokál ne’e mak sira hahú horsehik, hasoru Segunda to’o loron 40 ha’u sei informa bá Komisaun Funsaun Públika, sei halo avaliasaun fali hodi harii estrutura ne’ebé mós tenke prepara aan hanesan munisípiu sira seluk,”  PM Xanana hateten.

Advertisement

Xanana haktuir, sei halo mudansa estrutura iha RAEOA hahú loron 01 Abríl, ho períodu tranzisaun durante loron 40. Durante períodu ne’e, Ministériu Administrasaun Estatál  sei ajuda prepara sistema governu lokál atu simu kompeténsia no responsabilidade hanesan munisípiu sira seluk iha rai laran.

Xefe Governu ne’e afirma, maske RAEOA iha kondisaun espesiál tanba lokalizasaun jeográfika, lei no regra administrasaun estadu tenke aplika hanesan iha parte seluk Timor-Leste.

Nia dehan,  sistema finanseiru iha RAEOA la’o ketak no presiza kontrolu di’ak liu,   ezemplu kona-bá desizaun sira ne’ebé la efisiente iha tempu liubá, ne’ebé afeta diretamente dezenvolvimentu.

PM Xanana konfirma katak nia informa bá Prezidente Repúblika José Ramos-Horta kona-bá planu reforma ne’e, no Prezidente fó apoiu tomak atu asegura mudansa sira bele implementa ho susesu no lori benefísiu bá povu iha RAEOA.

PM  Xanana Gusmão subliña Governu Sentrál kontinua halo avaliasaun bá RAEOA atu hadi’a sistema administrasaun no dezenvolvimentu iha rejiaun ne’ebá.

Advertisement

Nia haktuir, avaliasaun daruak no terseiru ne’ebé la’o daudauk involve diálogu ho komunidade, intelektual, setór privadu no partidu polítiku. Iha diskusaun sira ne’e, Governu identifika problema importante hanesan falta relatóriu finanseiru, planeamentu la klaru no falta monitorizasaun efetivu ba programa sira.

PM Xannana dehan, iha i prosesu monitorizasaun seidauk lao ho efetivu, no presiza hadi’a atu garante implementasaun programa sira la’o tuir objetivu.

Nia dehan, ho Planu Nasionál Dezenvolvimentu Estratéjiku (PNDS), implementasaun seidauk hotu no uza osan presiza kontrolu di’ak liu. Governu husu atu aprende husi fraqueza sira ne’ebé iha atu bele hadi’a dezempeñu iha futuru.

“Aat liu mak sira nia finanseiru ne’e iha RAEOA la’o ketak, iha ne’e la’o ketak.Iha ne’e mós ita boot sira rona tiha ona, ho matenek boot ida ne’ebé servisu iha UNPD hasa’e halo grande opsaun bandu saláriu nian bele sosa komputadór, komputadór nian bele ba han  fali. Entaun dezenvolvimentu bele selu fali ema, ne’e grande opsaun planu, tanba ida ne’e mak iha RAEOA mós kuaze akontese hanesan ne’e sei hadia hotu, ne’e mak ha’u informa ba Prezidente Repúblika,” nia dehan.

Jornalista: Marcelino Tomae

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading
Advertisement

Trending