Hatutan.com, (07 Jullu 2026), Díli–  Asia Justice and Rights (AJAR-sigla Inglés) Timor-Leste konsidera  sidadaun estranjeiru na’in-tolu ho nasionalidade  Indonézia  iha papel iha  atividade ilísitu scam call centre iha Tibar. Tanba ne’e, AJAR ezije  loke investigasaun bá entidade Estadu sira ne’ebé fó autorizaun bá Jet privadu “siluman” ho tipu Cesna C700 ne’ebé aterra iha Aeroportu Internasionál Prezidente  Indonézia na’in-tolu sai husi territóriu Timor.

Lee Mós: PR Kestiona Autoridade Sira Husik Fila Jet Privadu Cesna C700 ho Indonéziu Na’in-Tolu

Diretór Ezekutivu AJAR Timor-Leste.

Diretór Ezekutivu AJAR, José Luis de Oliveira, bá  Hatutan.com,  Segunda (07/07/2026), hateten kazu aviaun jet privadu “siluman” Cesna C700  ho  sidadaun Indonézia na’in-tolu deskonfia iha pepel importante kazu jogu online no  scam call centre iha Tibar, ne’e hatudu momos frakeza iha instituisaun Estadu sira atu asegura implementasaun lei no proteje soberania nasaun.

“Ha’u hanoin kazu bá aviaun jet privadu  ho sidadaun  Indonézia na’in -tolu, ha’u bele dehan katak sira ne’e fujitvu ida ne’e hatudu momos katak ita-nia instituisaun Estadu sira, tantu husi Prezidénsia Repúblika, Governu liu-husi Ministériu Transportes no Komunikasaun, Ministériu Interiór, Diresaun Servisu Migrasaun no Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), sei fraku atu hametin ita nia lei, hametin ita nia soberania no proteje ita nia integridade territóriál,” José Luis de Oliveira hateten.

Nia dehan, iha rai seluk maka hatudu aktu hanesan ne’e, sé maka asume pasta bá Ministériu relevante  tenke rejigna aan, situasaun ida-ne’e akontese iha Japaun, onlanda, katak membru Govenru ida maka tama servisu atrazu  rejigna aan ona, satán akontese  bá ema ne’ebé maka iha hela prosesu investigasaun kriminál.

“Ha’u dehan iha prosesu investigasaun kriminál  tanba ha’u bele dehan katak sidadaun na’in-tolu ne’e, iha ligasaun ka iha papel iha atividade ilísitu scam call centre ne’ebé akontese iha Tibar loos ka lae?,  tanba antes ne’e  iha operasaun DSIK  kaptura sidadaun sira maioria Indonézia  iha Tibar,” nia hateten.

Tuir nia katak, atu lojika ne’e prosesu investigasaun tenke fokus bá sidadaun na’in-tolu ne’e, labele foku bá aviaun ne’e, tanba aviaun ne’e sasán, maske envolve hotu iha prosesu kriminál, maibé autór prinsipál ne’e ema,  tanba aviaun ne’e mai parese autorizaun husi ema ruma maka haruka mai.

“Agora mai ha’u, ema sira ne’ebé maka husik, sidadaun na’in tolu ho Jet privadu ne’e, tantu sira dehan katak bazeia bá despaisu ka saída,  sira ne’e merese duni ita deskomfia, sira ne’e maka envolve iha krime organizadu, tanba krime organizadu ne’e ita la bele hanoin ema li’ur de’it, maibé envolve mós ita nia ajente sira, dala ruma ita nia ajente sira maka halo parte  fali iha krime organizadu, tuir loloos ne’e,”

Nia afirma, tuir loloos ne’e komesa kedas servisu Migrasaun, Autoridade Aviasaun Timor-Leste Empreza Públiku, AACTL,  tenke suspende sira nia  kargu  hodi sujeita bá investigasaun.

“Tanba sira, ita bele deskomfia envolve iha Krime organizadu,  tanba uza naran Prezidente Repúblika,  uza naran despaixu husi Ministru ida-ne’e, Ministru ida ne’ebá hodi  husik autór prinsipal ne’e halai tiha bá li’ur” nia dehan.

Responsavel sira labele manobra katak, sidadaun na’in tolu ne’e ketak, ho  kazu Scam Call Centre detein iha Tibar, tanba ne’e  nia deskonfia Indonéziu na’in tolu ne’ebé autoridade sira husi fila bá Indonézia, maka autór prinsipal bá jogu Online Scam Call Centre.

“Tanba imposivel ita Aluga aviaun Jet privadu ne’e atu ne’e mai halo saída, mai ne’e tanba atu salva  autór prinsipal ne’e, tanba dala ruma autór prinsipál sira ne’e la hetan kapturasaun momentu  Polísia liu-husi DSIK bá kaer iha Tibar, maibé komu  autór prinsipál sira ne’e iha emeiasa ona bá sira nia siguransa, inventa prosesu ne’e tuir niania redi, to’o aviaun ne’e mai, depois, Pedidu  ne’ebé bá iha Prezidente Repúblika,” nia dehan.

Nia afirma, sei Prezidente Repúblika la hatene, sé nusa maka  ministerium relevante sira  hatun despaixu bá AACTL hodi husik aviaun ne’e fila.

Nia   afirma katak, Privade Jet privadu ne’e, AJAR desfkofia envolve mós iha krime organizadu ida, tanba mai atu tula sai Suspeitu na’in tolu husi Timor,  maibé  suspeitu na’in tolu ne’e  viajen normál fali ho aviaun komersiál.

“Tanba aviaun ne’e ita komesa ona desfkofia ona tanba mai  lori Pedidu ne’ebé hatudu uza Prezidente Repúblika, sira na’in tolu ne’e komesa desfkofia ona ida-ne’e hetan ona atensaun públiku, sira  halai fali ho aviaun komersiál”

Nia afirma, tuir loloos, tanba sidadaun Indonéziu  na’in tolu ho aviaun ne’e fila ona, maka ema ne’ebé mak husi hela aviaun ne’e  komete krime, tantu polísia Migrasaun,  sira iha ANATL, AACTL, Minitériu Telekomunkasaun, tenke suspende sira nia kargu sujeita bá Prosesu investigasaun.

“Sé maka loke investigasaun bá iha ne’ebá, PCIC maka tenke halo bá iha ne’ebá,  tanba buat sira ne’e ita haree katak iha indikasaun forte bá iha ne’ebá, tanbasá PCIC nonok, tanbasá PCIC la halo atuasaun bá Ministériu relevante, tanba ita hakarak hatene ita fó despaixu ne’e, baziea bá sé,” nia dehan.

Tuir nia   prespetiva katak, Estadu Timor-Leste ne’e la funsiona bá hanesan Interese nasionál, maibé funsiona atu proteje krime organizadu, tanba ne’e, tenke loke bá investigasaun, tanba ema ne’ebé hetan fiar hodi lidera Instituisaun estuda ne’e, komete  krime hotu.

Nia mós husu bá autoridade sira tenke deskomfia, ema sira ne’ebé husik aviaun Jet privadu ho Indonéziu na’in tolu ne’e fila,  tanba sira komte  ona krime, hodi husik autór kriminozu sira halai sai husi territóriu Timor.

Nia  subliña,  Indonéziu na’in-tolu, konsidera  sira hanesan fujitvu, agora sei maka komete krime foun ne’e,   autoridade Timor sira ne’e, Komesa kedas husi Ministériu Transporte Komunkasaun, Minitériu Negósiu Estranjéiru, Migrasaun, ANATL, AACTL, sira ne’ebé maka komete  iha krime organizadu, tanba sira maka servisu hamutuk hodi falsilita ema kriminozu  halai sai husi  territóriu Timor.

Nia dehan Migrasaun ka bele dehan de’it servisu tuir lei formál  de’it, tanba  Polísia nia misaun prinsipál maka atu prevene problema krime organizadu ne’e.

“Agora ema mai ne’e dehan prosesu formál di’ak hela, maibé sei nia intensaun  atu halo krime ne’e oinsá, agora ita-boot sira fasilita  ema sira ne’e  halai ida-ne’e la’ós krime? Ita fasilita ema kriminozu halai ita mós komete krime, lei ne’e hanesan ne’e,” nia hateten.

Jornalista: Marcelino Tomae