Connect with us

Defeza & Seguransa

Fundasaun Mahein Husu Investigasaun Kle’an Hasoru Parte Sira Ne’ebé Uza PR Hodi Fó Kondisaun Jet Privadu Cesna C700 Aterra iha Aeroportu IPNL

Published

on

Hatutan.com, (07 Jullu 2026) Díli-Direitór Ezekutivu Fundasaun Mahein, Nelson Belo husu investiga bá polémika aviaun Jet privadu “siluman” ho tipu Cesna C700 ho sidadaun estranjeiru na’in-tolu ho nasionalidade Indonézia no ministériu relevante sira ne’ebé utiliza Prezidente Repúblika (PR) nia naran hodi fasilita jet “siluman” ne’e aterra iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato (IPNL), 02 Jullu 2026.

Lee Mós: AJAR Deskonfia Indonéziu Na’in-Tolu iha Papel iha Atividade Ilísitu Scam Call Centre

Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein, Nelson Belo. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Direitór Ezekutivu Fundasaun Mahein, Nelson Belo hateten, relasiona aviaun Jet Privadu ne’ebé tama mai Timor-Leste no sai fali ona,  mak  iha deskonfia husi ministériu relevante balun ka ema boot sé de’it mak envolve tenke investiga no responsabiliza.

“Tuir Leí ita presiza investiga kle’an  atu bele iha serteza legál. Sé deskonfia de’it ne’e la naton atu lori ema ba justisa. Maibé, kuandu iha deskonfia hanesan ne’e entaun Fundasaun Mahein husu investigasaun kle’an atu ministériu sé de’it ka ema boot sé de’it mak envolve ida ne’e tenke hatan ho legalidade, atu nune’e bele iha sansaun instituisional,  sansaun polítika no sansaun Kriminál,” Direitór Ezekutivu Fundasaun Mahein, Nelson Belo informa ba jornalista, Tersa(07/07/2026).

Advertisement

Diretór Ezekutivu FM hatutan, sansaun sira-ne’e bele delega ba nia ne’e hodi pasa mensajen atu ema labele komete tan krime sira hanesan ne’e.

“Relatoriu ida ne’e foka ba aviaun Jet Privadu ida ne’ebé mak ita bolu ho nia marka Cesna C700 nia mai iha Kuarta (02/07), iha dokumentu ne’ebé deskonfia katak falsifikasaun, dokumentu ne’e mós dehan katak suporta husi Xefe Estadu. Fundasaun Mahein nia análize katak iha nasaun barak krime organizadu ema sira ne’ebé   hakarak tama ba nasaun ida sempre utiliza xefe estadu nia naran, ka xefe Governu nia naran ka uja ema boot sira nia  naran”, FM esplika.

Diretór Ezekutivu FM hateten, atu ida-ne’e iha impaktu boot no fasilidade boot, entaun sira utiliza xefe estadu ga xefe governu nia naran.

“Entaun iha kontestu ida foin dadauk ne’e utiliza Xefe Estadu nia naran, maibé ikus mai Xefe Estadu denunsia katak Xefe Estadu inosente iha kontestu dokumentu ida-ne’e, signifika katak ida ne’e falsifikasaun dokumentu Jet Privadu ne’ebé tama mai ita nia teritóriu Timor-Leste”, FM afirma.

Aktu ne’e ida-ne’e Fundasaun Mahein konsidera katak gravidade ida ne’ebé mak boot no demaziadu ba soberania estadu Timor-Leste.

Advertisement

“Xefe Estadu José Ramos Horta denunsia no husu atu halo investigasaun ba asuntu ida-ne’e, Fundasaun Mahein nia haree ida-ne’e sai kestaun boot duni. Tanba saida mak iha tinan barak nia laran ema tama mai ho Jet Privadu maibé uja Xefe Estadu nia naran tanba ita la iha sistema ida atu haree ba ida-ne’e ema utiliza simbolu estadu nian konforme sira nia hakarak”, Nelson Belo informa.

Fundasaun Mahein nafatin ezizi atu halo investigasaun kle’an atu portifika Autoridade Aviasaun Sivíl Timor-Leste (AACTL-sigla Portugés) nian, Servisu Migrasaun (SM), Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no autoridade seluk ne’ebé iha ligasaun inklui Intelejensia atu bele haree sistema ida ne’e ho di’ak.

Aleinde ne’e Prezidente Repúblika husu ba funsionariu no autoridade aviasaun sivíl no instituisaun sira seluk ne’ebé servisu iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato Comoro ne’ebé ligasaun kona-ba seguransa no asuntu sira seluk ne’ebé aviaun tama sai.

Diretór Ezekutivu FM preukupa, tanba saida mak aviaun Jet Privadu foin dadauk mai loloos ne’e nia tenke para hela iha Aeroportu ne’ebá para hanesan materia evidensia ida hodi halo prosesu investigasaun maibé husik semo sai tiha ona, presiza investiga no iregularidade saida mak halakon matéria evidensia ida.

“Husu ba instituisaun estadu ne’ebé mak hala’o knaar ba investigasaun suporta Prezidente Repúblika ninia estetmentu tenke halo investigasaun kle’an ba asuntu ida-ne’e, ita kestiona mós tratamentu integradu lalehan no fronteira rai maran no tasi iha ga lae ita nia polítika nia implementasaun ne’e la’o ga lae, sé la’o tanba saida lakuna sira ne’e kontinua akontese, presiza reforma setór seguransa”, Diretór Ezekutivu FM kestiona.

Advertisement

FM sublinha tan katak, presiza iha mekanizmu ne’ebé mak iha rigirozu atu haree kona-ba aviaun sira ne’ebé mak mai voo komersiál ka voo Privadu tenke iha kontrolu ida-ne’ebé mak maximu. Rekomenda polítika no operasional primeiru mak governu tenke tratamentu seguransa aviasaun no kona-ba Migrasaun hodi prevene krimi organizadu transnasional nu’udar área ida-ne’ebé mak integradu polítika ida-ne’e hodi kontrola ema utiliza naran Xefe Estadu.

“Tenke implementa imediata kontrolu restritu ba voo komersiál no voo Privadu sira hotu inklui vetifikasaun ba dokumentu passageiru sira nia identidade ita tenke hatene no voo ne’e nia destinasaun atu ba ne’ebé no mai husi ne’ebé ida-ne’e tenke antes aviaun ne’e sai. Tenke implementa notifikasaun ida-ne’ebé ita bolu real time entre Aeroportu, servisu migrasaun, Alfándega no autoridade seguransa sira ne’ebé destaka iha Aeroportu atu detekta no responde lalais”, Diretór Ezekutivu FM esplika.

Sosiedade sivíl ne’e mós afirma tan katak, tenke halo auditoria independente ba funsionariu sira ne’ebé mak iha prosedimentu fasilita asidente, no prioridade sira tenke inklui ba autorizasaun operador sira ne’ebé mak la registu atu tama mai Timor-Leste no halo formasaun konjunta kona-ba detekta dokumentu vetifikasaun ba viajen entre VIP sira.

FM husu Governu Tenke Instala Sistema Vetifikasaun Dokumentu Digital Iha Área Entrada

“Governu tenke instala sistema vetifikasaun dokumentu digital no plataforma partilla informasaun entre instituisaun ne’ebé mak relevante hanesan Alfándega, AACTL, Servisu Migrasaun no Intelejensia sira tenke iha Vetifikasaun integradu hodi fó prioridade hodi suporta sistema ida-ne’ebé mak bolu ‘Advince Passager Information (API)”, dehan Diretór Ezekutivu Fundasaun Mahein Nelson Belo.

Advertisement

Fundasaun Mahein rekomenda asaun Instituisional tenke forma koordenasaun permanente ida-ne’ebé mak iha nivél nasionál ba monitorizasaun voo sensivel sira, analiza ba nia risku no resposta ba nia insidente seguransa aviasaun nian.

Diretór Ezekutivu FM afirma, tenke kria unidade espesializada ba krime transnasional tenke iha rekursu ne’ebé mak  iha tratamentu mandatu operasional ne’ebé klaru atu investiga kazu sira ne’ebé mak iha ligasaun kona-ba Scam Call Center, falsifikasaun dokumentu no movilidade suspeitu sira ne’ebé mak tun sa’e iha territóriu nasionál no iha fronteira sira.

Governu tenke garante investigasaun komprensivu tarjetu bá kazu sira ne’ebé mak dadaun sai virál hanesan Scam Call Center hodi nune’e krime organizadu sira labele tama mai invade Timor-Leste.

Sosiedade sivíl salienta katak, bainhira problema iha rekursu umanu tenke halo rekrutamentu, se meius kapasidade entaun presiza iha formasaun atu nune’e kapasita investigador sira.

Jornalista: Juvinal Cabral dos Santos

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Defeza & Seguransa

PNTL Kaptura Adeptu Sira Ne’ebé Sama Bandeira Nasaun Sira Joga iha Kopa Mundiál 2026

Published

on

By

Hatutan.com, (06 Jullu 2026) Díli-Portavóz Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Superintendente-Xefe Polísia João Belo dos Reis, informa polísia sei kaptura autór sama bandeira nasaun sira ne’ebé joga iha Kopa Mundiál 2026.

(more…)

Continue Reading

Defeza & Seguransa

Konfrontu Laclubar Sai Atantesaun PM Xanana, Sunu Uma 13 no Polísia Detein Na’in-14

Published

on

By

Hatutan.com, (06 Jullu 2026) Díli-Primeiru-Ministru (PM),  Kay Rala Xanana Gusmão, Segunda (06/07/2026), hakat to’o Kuartel Jerál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) hodi buka hatene intervensaun Polísia nian ba konfrontu iha Laclubar, Munisípiu Manatuto, ne’ebé rezulta uma 13 hetan sunu no vitíma sira tenke evakua ba fatin seguru.

(more…)

Continue Reading

Defeza & Seguransa

Servisu Migrasaun Lahatene Objetivu no Atividade Indonéziu Na’in-Tolu Ne’ebé Private Jet “Siluman” Mai Atu Tula Sai

Published

on

By

Hatutan.com, (03 Jullu 2026) Díli- Diretór Ezekutivu  Servisu Migrasaun,  Komisáriu Asistente Polísia Jorge Monteiro, Sesta (03/7/3036), informa katak sira-nia parte lahatene objetivu no atividade husi sidadaun estranjeiru na’in-tolu ho nasionalidade Indonézia ne’ebé tama mai teritóriu Timor-Leste no atu sai fali ho private jet “siluman” iha Aeroportu Internasionál Preizdente Nicolau Lobato ne’ebé sai polémika.

(more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending