Jornalista : Maria Angelita Sandi Belo
Hatutan.com (29 Setembro 2026), Díli-La’o Hamutuk husu Governu no TIMOR GAP atu fótransparénsia kona-bá kustu, fonte finansiamentu no risku ba patrimóniu públiku relasiona ho akizisaun 10% asaun empreza Osaka Gas Austrália nian iha kampu Greater Sunrise.
Hanesan Hatutan.com públika ona katak TIMOR GAP, E.P, iha loron 2 Setembru 2026, anunsia no deside ona sosa partisipasaun 10% husi empreza Osaka Gas Austrália iha Greater Sunrise. Akizisaun ne’e, bainhira hetan aprovasaun husi Governu no autoridade relevante sira, sei aumenta partisipasaun TIMOR GAP husi 56,56% ba 66,56%, enkuantu Woodside sei iha 33,44%.
Akizisaun ne’e inklui interese Osaka Gas iha PSC 03-19 no PSC 03-20, inklui lisensa retensaun NT/RL2 no NT/RL4, durante prosesu finalizasaun PSC foun tuir Tratadu Fronteira Marítima Timor-Leste–Austrália.
TIMOR GAP hateten katak aumentu partisipasaun ne’e sei ajuda avansa servisu pendente no prosesu atu hili konseitu dezenvolvimentu LNG ba Greater Sunrise.
Komunikadu ofisiál ba Hatutan.com, Tersa (29/09/2026), La’o Hamutuk haktuir katak aumentu propriedade labele konsidera hanesan garantia katak povu Timor-Leste sei hetan benefísiu bo’ot liu husi projetu ne’e.
Iha 24 Setembru 2026, Ministru Petróleu no Rekursu Minerál hateten katak presu akizisaun 10% seidauk bele divulga ba públiku. Ministru mós hateten katak aumentu partisipasaun husi 56,56% ba 66,56% sei aumenta nesesidade finansiamentu husi parte Estadu.
Situasaun ne’e, tuir La’o Hamutuk, hamosu pergunta kona-bá osan hira mak sei gasta, osan ne’e mai husi ne’ebé, obrigasaun finansiál saida mak sei mosu iha futuru no sé mak sei asume risku bainhira kustu projetu aumenta.
Organizasaun Naun Governamental ne’e mós lembra katak iha 2018, TIMOR GAP empresta millaun US$650 husi Fundu Petrolíferu atu sosa partisipasaun iha Greater Sunrise husi Shell no ConocoPhillips.
Tuir La’o Hamutuk, TIMOR GAP no Woodside dezvaloriza investimentu ne’e ba zero, enkuantu Banco Central de Timor-Leste dezvaloriza 39%.
Tuir akordu orijinál, TIMOR GAP tenke hahú selu fila fali liu US$120 millaun kada tinan hahú iha 2028. Maibé, iha proposta atu adia pagamentu inisiál to’o 2033 no prolonga empréstimu husi 2037 ba 2042.
La’o Hamutuk subliña katak Greater Sunrise la’ós projetu ne’ebé sei lori osan diretamente tama ba konta Estadu ka Fundu Petrolíferu. Antes gás bele transforma sai rendimentu públiku, presiza iha konseitu dezenvolvimentu viável, infraestrutura, investimentu, merkadu, finansiamentu, akordu komersiál no kapasidade téknika no institusionál.
Organizasaun ne’e mós hateten katak desizaun Osaka Gas atu fa’an partisipasaun 10% la bele konsidera hanesan prova katak Greater Sunrise la viável. Hanesan ne’e mós, akizisaun husi TIMOR GAP la bele konsidera hanesan prova katak projetu sei lori retornu signifikante ba povu Timor-Leste.
Ba La’o Hamutuk, asuntu prinsipál mak oinsá Timor-Leste uza patrimóniu públiku no hili prioridade dezenvolvimentu. Osan no kapasidade institusionál ne’ebé kompromete ba Greater Sunrise bele afeta oportunidade investimentu iha agrikultura, peska, indústria lokál, produsaun ai-han, enerjia renovável, infraestrutura, edukasaun, saúde no empregu ba juventude.
La’o Hamutuk mós refere katak aumentu partisipasaun 10% bele aumenta obrigasaun TIMOR GAP ba despeza kapitál iha Greater Sunrise husi cerca US$7,4 biliaun ba US$8,7 biliaun.
Organizasaun ne’e husu Parlamentu no instituisaun fiskalizasaun atu haree evidénsia kona-ba tranzasaun ne’e, inklui presu akizisaun, fonte no estrutura finansiamentu, obrigasaun investimentu iha futuru, risku ba patrimóniu públiku no avaliasaun ekonómika no finanseira.
“La’ós de’it propriedade ka partisipasaun hira, maibé propriedade ida ne’e sei lori kustu hira, sé mak sei asume risku, no saida mak povu sei hetan,” La’o Hamutuk afirma iha nia pozisaun iha komunikadu ofisiál ne’e.
La’o Hamutuk enkoraja Governu no TIMOR GAP atu públika informasaun no dokumentu sira ne’ebé bele divulga legalmente, atu públiku bele komprende ho klaru valór akizisaun, obrigasaun finansiál, risku no benefísiu husi tranzasaun ne’e. (*)