Hatuan.com, (22 Jullu 2025), Díli– Reprezentante povu iha Parlamentu Nasionál konsidera kazu fornesimentu kombustivel ho fornesimentu servisu manutensaun ba karreta sira Rádiu Televizaun Timor-Leste Empreza Públiku (RTTL,E.P) fó prejuizu bá Estadu no presiza instituisaun relevante, liuliu Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés) hola nia papél  investigasaun tanba kustu ba projetu sira-ne’e uza Orsamentu Estadu.

Lee Mós:  Kazu Fornesimentu Kombustivel ho Manutensaun Karreta RTTL,E.P, JSMP Konsidera Viola RJA Artigu 64 no Husu CAC Labele Tuur Nonook

Dokumentu desizaun juri deside kompañia Aitula Fuel’s Unipessoal, Lda mak fornese kombustivel ba RTTL,E.P. Foto/repro

“Klaru katak aktu sira hanesan ne’e fó prejuizu bá estadu, projetu sira fó bá malu de’it no ema dehan ne’e prejudiká bá estadu nia osan,” Xefe Bankada Duarte Nunes  bá Jornalista sira iha PN, Tersa (22/07/2025)

Deputadu Duarte Nunes hateten,  sé loos duni  katak projetu servisu fornesimentu kombustivel ne’ebé ekipa juri halo servisu tuir prosesu administrasaun hotu no deside kompañia Aitula Fuels, Unipessoal, Lda mak sai manan na’in ho razaun prienxe rekizitu sira hotu, inklui mós projetu fornesimentu manutensaun ba karreta sira iha RTTL,E.P ne’ebé ekipa juri deside ona empreza Fe Loog Unipessoal, Lda mak sai manan na’in, tuir regra loloos ne’e Prezidente RTTL,E.P aprova de’it. La bele foti desizaun foun fali no la bele hatún fali despaxu ba empreza kompetitór seluk ne’ebé la manan projetu sira ne’e tuir avaliasaun ekipa juri nian.

Iha dokumentu ne’ebé Hatutan.com asesu hatudu katak ekipa juri, kompostu husi Marcelino Osorio (prezidente juri), Lenia de Fátima Moreira (juri),  Melchior Tino Ribeiro Rodrigues (juri), liuhosi enkontru iha loron 25 fulan-Abríl 2025, foti desizaun kona-bá servisu fornesimentu kombustivel deside kompañia Aitula Fuel’s Unipessoal, Lda mak manan hodi fornese kombustivel ba RTTL,E.P ho razaun presu razoavel no dokumentu ne’ebé kompañia submete ho kompletu.

Iha enkontru hanesan mós ekipa juri foti desizaun kona-bá servisu fornesimentu manutensaun karreta deside manan na’in mak kompañia Fe Loog Unipessoal, Lda, hodi halo manutensaun ba karreta RTTL,E.P ho razaun presu razoavel no dokumentu ne’ebé kompañia submete kompletu no tuir rekizitu ne’ebé RTTL husu.

Hafoin ekipa juri halo avaliasaun no propoin kompañia Aitula Fuel’s Unipessoal, Lda  maka sai  manan na’in ba servisu fornesimentu kombustivel ba RTTL,E.P no deside kompañia Fe Loog Unipessoal, Lda mak manan servisu fornesimentu manutensaun ba kerreta RTTL,E.P, maibé iha loron 15 fulan-Maiu 2025,  Prezidente Konsellu Administrasaun RTTL,E.P, Elizeu Isaac Fernandes,  hatún despaxu  indika fila fali kompañia Mãe da Graça Unipessoal, Lda ne’ebé la liu selesaun dokumentu maka fornese fali  servisu fornesimentu kombustivel no deside no indika fali mós kompañia Fastep Unipessoal, Lda  ne’ebé la prienxe rekizitu tuir desizaun juri nian, mak fornese fali servisu  manutensaun ba karreta RTTL,E.P.

“Aktu ida-ne’e  kontra lei. Ha’u  lakohi akuza ema mais prinsipíu maka ne’e ema ko’alia kuandu iha dadus nia parte  bele ko’alia tanba hanesan politika iha plenária Parlamentu Nasionál no hanesan individu ha’u tenke respeita ema nian direitu atu haree nian dignidade, ha’u bele akuza nia, nia mós bele akuja ha’u, di’ak liu maka investiga tiha, no auditória ha’u konkorda. Halo auditória ne’e importante para ita hatene buat ne’ebé halo tuir regra ka lae, moos kalae, toman hanesan ne’e para aban bainrua jerasaun tuir mai bele banati tuir,” Deputadu Duarte Nunes hateten.

Lee Mós: Deskonfia Prezidente RTTL,E.P Halo Abuzu Podér no Hamosu Prejuízu Ba Estadu iha Projetu Fornesimentu Kombustivel no Manutensaun Karreta

Dokumetu desizaun ekipa juri ba servisu manutensuan karreta ne’ebé deside kompañia Fe Loog Unipessoal, Lda mak halo servisu manutensaun ba karreta sira RTTL,E.P. Foto/repro

Iha fatin hanesan membru Parlamentu Nasionál Bankada FRETILIN David Mandati Dias hateten, tuir loloos  Inspetór Jeral Estadu  ne’e haree hotu buat sira ne’e, tanba RTTL,E.P ne’e mídia estatál no 100% utiliza  osan estadu.

“Ita nia mídia sira kuandu foti hanesan  signifika ne’e posibilidade para loke  matan bá boot sira katak ne’e buat ruma ladi’ak maka ita nian jornalista sira ko’alia. Tanba jornalista no mídia sira maka atu kontrola ita nia sosiedade la’o di’ak ka la’o aat. Loloos jornalista no mídia sira ko’alia ona asuntu sira hanesan ne’e ita buka tuir kedas,” Deputadu David Ximenes Mandati hateten.

Nia husu bá  Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC siglá portugés) atu  bele halo investigasaun. Iha sorin seluk,  Xefe Bankada KHUNTO Deputadu António Verdial de Sousa hatutan tán katak “Ha’u la hateten katak nia halo abuju podér, maibé karik iha duni situasaun ne’e maka mosu iha ne’ebá, laiha razaun iha regra para atuá sé maka sente direitu bá violadu lori bá iha CAC, Ministériu Públiku atu bele investiga hodi haree buat sira ne’e la’o tuir regra ka lae.”

“Sé  aktu ida-ne’e  maka akontese klaru nia fó prejuizu bá estadu, nia halo lakon osan, tanba osan ne’e povu nian, ne’ebé laiha razaun dehan katak la halo prejuizu klaru iha prejuizu bá estadu,” Deputadu António Verdiál afirma tan.

Molok ne’e, iha loron Kinta, 17 fulan-Jullu 2025, Prezidente Konsellu Administrasaun RTTL,E.P,  Elizeu Isaac Fernandes, konfirma ba  Hatutan.com iha nia servisu fatin, katak desizaun ne’ebé nia foti tanba kompeténsia ierarkia foun RTTL,E.P nian.

Elizeu Issac Fernandes argumenta katak ba kestaun administrasaun iha konkursu ba servisu fornesimentu kombustivel ho servisu fornesimentu manutensaun ba karreta RTTL,E.P nian ne’e bele ekipa juri halo avaliasaun no  irarkia mós tenke halo avaliasaun.

“Entaun, ita bele dehan  katak depois  ha’u mai iha ne’e (RTTL,E.P_red) mós  enfrenta situasaun hanesan.  Primeiru, karreta sira kuaze abandonadu,  karreta hotu ne’ebé bá hadia iha ne’ebá  ninia identifikasaun ne’e maka aat boot, ka hanesan prejudika gasta boot, prejudika RTTL tenke gasta kedan  bá mesin sira ne’e, maibé  depois ita haruka mekániku sira haree  karreta aat  maka travaun, mina  bomba  no buat sira ne’e hotu. Entaun  bainhira tenderizasaun kompañia  ne’e mai kompete nafatin  no ita  bele dehan katak  hanesan  irarkia ida, kuandu ita haree katak  buat ida-ne’e iha ona tendensia hanesan, ita atu  dehan katak liña ida maka  ema atu sobu la di’ak,” Elizeu Issac Fernandes argumenta.

Elizeu Issac Fernandes haktuir, agora hansan ierarkia tanba nia haree katak servisu  ne’ebé la tuir saída maka   nia  hakarak  ne’e hanesan ofisina nian, karreta aat ida mosu fali hanoin ida, mosu fali indentifikasaun  ida,  buat sira ne’e hotu, depois  nia asume  pasta  Prezidente RTTL, E.P karreta sira ne’e     nia tenke bá haree fila fali  oinsá atu buka fatin seluk  hodi   bele ajuda  halo manuntensaun  karreta balun  buat sira ne’e  hotu.

Tuir Elizeu  nia hanoin katak,  tempu ona troka  fila-fali bá kompãnia foun ruma hodi   halo sevisu masímu liután, tanba ne’e to’o agora kompañia  ne’ebé manan tenderizasaun, servisu hela no laiha lamentasaun ruma husi kondutor sira katak  servisu la di’ak no laiha lamentasaun ruma husi  lojistiku katak servisu la di’ak.

“Parese  ema ne’ebé fó informasaun ne’e maka sente la di’ak tanba  ninia korrente ne’e ema hakotu ona,” Elizeu Isaac Fernandes hateten.

Kona-bá desizaun husi despaxu ne’ebé prezidente RTTL,E.P hatún hodi fó ba kompañia rua ne’ebé la prienxe rekizitu iha selesaun dokumentu no hatán valor ki’ik iha selesaun dokumentu inklui aprezenta kustu boot bele viola  Rejime Jurídiku Aprovizionamentu (RJA) ba Kontratu Públiku no Respetiva Infrasaun iha Dekretu-Lei Nú.22/2022, loron 11 fulan-Maiu, iha artigu 64 (rekizitu adjudikasaun/Critério de adjudicação)   nian, Elizeu Isaac Fernandes,  afirma ekipa juri sira ne’ebé servisu    nia  sempre hateten tiha ona katak  haree kompañia ne’ebé maka di’ak, kompañia ne’ebé servisu ho responsabilidade,  la bele  haree kompañia sira ne’ebé halo servisu  hodi fó todan bá  RTTL, E.P.

Elizeu Isaac FErnandes afirma tan sira mai nafatin  juri antigu  ho kompañia antigu mai nafatin no nia hanesan prezente foun ida, la bele tuir  ritmu (irama) antigu nian.

“Durante iha ne’e ha’u sidauk halo korrupsaun, seidauk  han buat ruma husi prosesu ida-ne’e. Ha’u nein hakfodak, tanba  ne’e, ha’u atu hateten de’it katak, ha’u hakarak halo buat ne’ebé di’ak fornese bá  RTTL,  Ema sira ne’ebé  sente lamentavel tanba sira nia korrente ne’e ha’u hakotu tiha,  ha’u buka ona ema seluk para bele halo servisu,” nia hateten.

Nia afirma,  kompañia kobustivel ne’e mós tuir hela prosesu, la’ós RTTL foti fó de’it,  no bazeia bá esperiénsia ne’ebé  no rekolla informasaun sira katak haree bá kompañia ne’e servisu durante ne’e servisu ho sese sira  hatene malu.

Lembra fali katak iha enkontru  sira diskusaun orsamentu nian, liuliu diskusaun iha Komisaun Revizaun Orsamentu (KRO), Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, alerta beibeik, atu membru Governu no membru instituisaun Estadu hotu-hotu tenke utiliza orsamentu Estadu nian ho didi’ak no kuidadu tanba osan ne’e povu nian.   

Lee Mós: Kazu Fornesimentu Kombustivel, Deskonfia Prezidente RTTL,E.P iha Relasaun Família ho Empreza Mãe da Graça

Jornalista: Zita Menezes