Hatutan.com, (12 Dezembru 2025), Díli– Revizun bá Konstitusaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) bele akontese kada tinan-neen (6) maibé depende inisiativa  husi   Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál (PN).

Lee Mós: Revizaun Bá K-RDTL Presiza iha Konsensu Bankada Parlamentár

Prezidente PST, Avelino Coelho. Foto/Marcelino Tomae

Kestaun ne’e hato’o husi Prezidente Partidu Sosialista Timorense (PST), Avelino Coelho, hateten  hafoin  enkontru ho Prezidente Repúblika  José Ramos Horta iha Palásiu Prezidensiál, Díli, Sesta (12/05/2025).

Tuir Avelino Coelho katak, Estadu Direitu Demokrátiku ne’e hatuur iha lei inan ne’ebé bolu konstituisaun ne’e dokumentu baze ne’ebé regula funsionamentu estadu, organizasaun estadu, direitu sidadaun iha hotu konstituisaun.

“Ita hanoin katak, ita nia konstituisaun ne’e mós asembleia konstituinte prevee katak liu ona tinan neen bele halo revizaun, purtantu revizaun konstituisaun ne’e prosesu ida normál, la’ós buat ida ne’ebé la di’ak, bele halo, entaun ha’u hanoin agora depedende inisitiva husi Parlamentu Nasionál,” Prezidente PST. Avelino Coelho hateten.

Nia hatutan atu halo revizun ne’e,iha ne’ebá regra rua, iha artigu 154, revizaun ida ema bolu ordináriu, soké Konstituisaun la temi, maibé se  halo depois tinan neen ne’e   la presiza  kuatru ka  Kintu deputadu atu hola inisitiva, ne’e normál, atu aprova ne’e mak presiza  dois  tersu (⅔)  deputadu.

Nia afirma, bainhira halo revizaun extra-ordinaria, maibé iha  Konstituisaun RDTL,  tau regra iha ne’eba katak, seidauk tinan neen, Parlamentu Nasionál sira bele hola inisitiva atu halo revizaun. Entaun ne’e presiza  deputadu atu halo inisitiva, orsida aprovasaun ne’e kontinua  dois tersus (⅔).

Tuir lideransa Partidu PST ne’e  katak  nesesariu  duni  atu halo revizun bá konstitusaun RDTL tanba tinan 24 ona  haree bá buat balun la’o di’ak, buat balun dala ruma la’o ladun di’ak, liu-liu  Timor-Leste  ninia sistema governu.

Nia  subliña, sé mak dehan labele, se uluk konstituisaun ida 65,  nia sistema ne’e predensialista, Prezidente mak foti, Primeiru Ministru ne’e Prezidente nia ema konfiasa. Prezidente mós bele prezide Konsellu Ministru, bainhira nia sente katak nia la bá Primeiru-Ministru bele lidera,  ne’e  konstituisaun 1975 nian. Maibé asembleia konstituinte haree ba la di’ak ne’e mak halo fali foun, ne’e  tradisaun Timor-Leste nian.

Nia profunda, agora  Timor-Leste  ninia evolusaun dezenvolvimentu, presiza hanoin ona, tanba semi prezidensialista ne’e la’ós la di’ak, di’ak mais durante ne’e sira  haree impasse polítiku ne’e mós trava dezenvolvimentu dala ruma la la’o.

Avelino Coelho rekomenda katak, presiza haree, norma konstituiais ne’ebé maka presiza revee tenke revee. Benifisiu ne’e atu fó solusaun  Estadu RDTL ne’e nia problema.  Fó solusaun, mais la’ós de’it sistema governu, konstituisaun mós iha buat barak  presiza tetu.

“Pur-ezemplu língua Tetum ho Portugés ne’e língua ofisiál, presiza mós diskusaun, pur ezemplu norma sira seluk iha konstituisaun, entaun revizaun ne’e tenke abranze matéria lubuk ida iha ita nia konstituisaun. Nune’e fó kbiit ba dezenvolvimentu ita nia rai ninian,” nia  dehan.

Nia afirma, revizun  bá K-RDTL ne’e ‘, Vantazen sempre iha, agora oinsá mak  iha revizaun ne’e mak kria normas ne’ebé labele foti husi ema rai seluk nian, norma tenke iha dalan  foti ema nian.Nune’e mós konstituisaun presiza norma ne’ebé hatan ba nesésidade nesesidade Timor nian.

Avelino defende sistema predensialista ida ho karakteristika Timorense, oinsá mak uluk avó sira ukun ne’e, ema rona malu, dezenvolvimentu apezar ho instrumentu rendimentais, dezenvolvimentu bá knua sira ne’e la’o, antes malae mutin sira mai invade  Timor-Leste.

“Signifika, ita haree to’ok ida ne’e oinsá mak ita haree bainhira fahe poder atu ukun ne’e leno mós ba ita nia sosiadade nia valór ninia kultura,” nia dehan

Revizun bá sistema prezidensiál la’ós ditadura. Ditadura ne’e mak oinsá, dala ruma ema dehan maiória mak manda, ne’e maka  dehan ditadura?, demokrásia ne’e mak funsióna, maiória. Minoria lakon nonok, maiória mak manda ne’e mós bele dehan ditadura, purtantu ditadura ne’e buat abstratu ida.

“Imi haree durante ita rezisténsia ita nia komandu ida de’it, ita manan funu ne’e, mak ita durante rezisténsia halimar demokrásia ha’u hanoin mós, tanba ne’e ita nia tradisaun, ita nia sistema ne’e, ita nia kultura. Oinsá mak orsida Tribunál forte atu kontrola desizaun ezekutivu nian,” dehan nia.

Nia dehan, atu haree lei ne’e oinsá, tanba  halo lei ne’e hatan bá Timor-Leste nia nesésidade ne’e mak importante. Bainhira revizaun ona mai Prezidente Repúblika promulga ne’e tuir konstituisaun hatete.

“Agora ba ha’u revizaun konstituisaun ne’e la’ós de’it nesésidade, mais tenke sai kauza nasionál, nune’e oinsá hadia ita nia rai, hadia ita nia ukun buat sira ne’e hotu. Ita sosiadade demokrátika ba ona revizaun partidu ida-idak bele aprejenta ninia projetu revizaun konstituisaun, la’ós ida mesak mak aprejenta, hotu-hotu aprejenta mak foin vota, atu ba vota ne’e mak presiza konsensus entre partidu sira atu haree to’ok matéria ida ne’ebé ita presiza konsensus, matéria ne’ebé labele signifika nia la liu,” nia dehan.

Tanba ne’e nia afirma, bele hahú revizaun bá matéria Konstituisionais, depois votasaun mak manda, hanesan mós lei pensaun vitalisia uluk dehan labele book, depois to’o ikus partidu sira konsensus vota unaminidade.

Nune’e mós norma iha konstituisaun mós bele hetan konsensus entre forsa polítika iha Parlamentu Nasionál.

“Revizaun ne’e mós la’ós halo dala ida hotu ona, kontinua tinan neen tiha bele halo fali, bele mós durante tinan neen nia laran husi última lei revizaun bele halo fali revizaun ne’e mak presiza 4,5 deputadu atu inisia.Uluk ita luta ba ukun an ne’e, ita iha esperansa ne’e mak ita luta, laiha kbiit lalika luta,”.

Nia esplika, revizaun konstituisaun tuir hamutuk hodi diskute, purtantu bele, sé la halo agora, bá oin bele, depende halo partidu sira ne’ebé manan eleisaun iha 2028, buat barak.Purtantu konstituisaun ne’e la’ós Bíblia, Bíblia labele book.

“Konstituisaun ne’e ita ema mak halo atu leno ita nia an ukun ita nia rai ne’e oinsá,” nia dehan.

Jornalista: Marcelino Tomae