Hatutan.com, (16 Marsu 2026), Díli– Bankada Parlamentár FRETILIN liu husi sira-nia deklarasaun politiká iha plenáriu Parlamentu Nasionál, Segunda (16/03/2026), husu kompañia estatál Timor GAP,E.P tenke asegura rezerva (estoke) kombustível iha Timor-Leste la’ós garantia fali ba empreza privadu Esperança Timor Oan (ETO), Unipessoal, Lda.
Lee Mós: Parlamentu Nasionál Propoin Governu Kontrola Presu Kombustível iha Merkadu

Tékniku sira husi ANP,I.P halo inspesaun rotina ba estasaun bomba kombustivel ETO Mandarin-Díli. Foto/Espesiál
Membru Bankada FRETILIN, José da Cruz haktuir deklarasaun politiká Bankada FRETILIN katak, preokupasaun FRETILIN nian ne’e haree katak povu barak mak sei moris ho nivel rendimentu kiik, ne’ebé vulneravel tebes ba todan sira ne’ebé mai hosi fluktuasaun presu sira bainhira Governu la halo intervensaun polítika ne’ebé lalais no sedu liu iha merkadu relasiona ho implikasaun global husi funu iha médiu oriente entre Estadus Unidus Amérika-Israel ho Iraun.
“Infelizmente, too ohin loron, IX Governu seidauk ka la interese atu foti medida polítika ida ne’ebé propriu atu asegura seguransa enerjétika iha ita nia rai, inkluindu ajuda povu Timor, liu-liu sira ne’ebé sei kiak hodi resiliente ba krizé global ida-ne’e,” Deputadu José da Cruz afirma.
Iha Parlamentu Nasional ida-ne’e, iha semana kotuk liubá, Deputadu balu hosi Bankada Governu nian hateten katak povu la presiza preokupa no pániku kona-bá funu iha médiu oriente tanba kompañia ETO, Unipessoal, Lda, asegura katak kombustivél iha Timor-Leste nian sei seguru to fulan haat.
FRETILIN preokupa tebe-tebes ba deklarasaun ida-ne’e, tanba deklarasaun deputadu ida ne’e hanesan atu hateten katak IX Governu entrega tomak ona nia kompeténsia no soberania hodi halo ezekusaun polítika energétika ba kompania privadu ida.
Dekretu-Lei N.º 46/2023 de 28 de Julho kona-bá Orgânika do IX Governo Constitucional atribui polítika seguransa energétika ba Ministério do Petróleo e Recursos Minerais. Artigu 31.1(l) hosi dekretu ne’e hateten katak MPRM nia kompeténsia ida mak atu “Assegurar as reservas mínimas obrigatórias de combustíveis e o seu fornecimento regular ao mercado e às unidades públicas de produção de energia;” . Maibé, iha pratika, buat ne’e la’o oin seluk tiha, tanba Ministériu Petroleu Rekursu Minerai (MPRM) la implementa nia kompetensia ida ne’e hodi asegura reserva minimu ba kombustivél ba konsumu povu no estadu nian.
“Iha Timor-Leste, IX Governu la haree manipulasaun presu unilateral ida-ne’e hanesan asuntu ida ne’ebé sériu, maibé IX Governu ida-ne’e husik tiha kompañia distributór sira hanesan ETO atu hasae presu kombustivél tuir sira nia espekulasaun merkadu nian rasik duké sura povu nia ekonomia,” Deputadu José da Cruz hateten.
FRETILIN haree katak ida-ne’e akontese tanba dalaruma iha relasaun ho favoritismu iha seitor enerjétika iha Timor-Leste durante ne’e, satan, ETO nia nain ne’e Primeiru Ministru atual nia família rasik, no Ministru ne’ebe responsavel ba seitor enerjétika ne’e uluk mos servisu ba ETO hanesan kolaboradór importante iha ETO durante tinan balu nia laran, antes hetan nomeasaun sai membru Governu. Favoritisimu ida ne’e halo patraun balu halibur osan, enkuantu povu kiik sira tenke selu karun ba elite sira nia interese.
Bankada FRETILIN hakarak hateten iha ne’e katak Timor-Leste presiza seguransa ba presu kombustivél hosi IX Governu, laos resposta hosi kompania distributór sira ne’ebé hatene de’it halo osan. Maské Deputadu balu iha ne’e hateten katak ETO fó ona seguransa ba kombustivél durante fulan haat nia laran, maibé ETO ne’e la’os kompania estatal ne’ebé iha mandatu atu kontrola no assegura seguransa energétika iha Timor-Leste.
“Timor GAP,E.P, mak kompania estatal ne’ebe iha mandatu atu assegura seguransa energética iha Timor-Leste. Infelizmente, ita la rona Timor GAP, E.P, nia deklarasaun ruma kona-bá seguransa energétika durante periodu krize ida-ne’e. Timor GAP, E.P, kala dukur hela ka entrega ona nia mandatu ida ne’e ba kompania privadu ida, enkuantu iha momentu ne’ebé hanesan, ETO no no kompania distributór sira hahu hasae folin kombustivél sira,” Deputadu José da Cruz afirma.
FRETILIN hanoin katak bainhira kompañia ETO dehan sira nia reserva kombustivél ne’e bele dura ba fulan haat nia laran, maka durante periodu ne’e, folin kombustivél mós labele aumenta sentavus ida. Tanba, seguransa enerjétika ne’e la’os deit kona-bá “availability” kombustivel, maibe mos iha relasaun ho presu ne’ebe kontinua mantein hanesan antes krize mosu.
FRETILIN preokupa ho folin kombustivel ne’ebé sae ne’e, tanba sei fó implikasaun boot ba presu komoditi seluk ne’ebé povu ida-ne’e konsumu. Karik sira ne’ebé iha rendimentu as sei ladun hetan ka sente efeitu negativu hosi presu as ba komoditi sira, maibé ba povu sira ne’ebé moris ho rendimentu kiik, inflasaun ba sasan nesesidade basikú sira ne’e sei fó sira naha todan ida tan ba sira nia ekonomia uma kain nian.
Hanesan representante povu iha Uma Fukun, FRETILIN hakarak husu ba ukun nain hotu, ba membru Governu nomós deputadu sira hotu atu tenke sensivel ba povu kiik sira nia moris, no labele defende deit kompania distributór ba kombustivél sira nia estategia negosiu nian iha Uma Fukun ida-ne’e.
Deputadu ne’e povu Maubere , povu kiak sira ne’e nia matan no tilun sira, ne’ebé labele hanoin katak povu kiik sira nia moris ne’e hanesan ho ema riku sira, ne’ebé la paniku ho presu kombustivél ne’ebé aas.
“Ita tenke tau iha konsiderasaun katak deputadu sira ka membru Governu sira la sosa kombustivél loro-loron atu mai servisu, maibé povu kiik sira tenke sosa kombustivél loro-loron atu sustenta sira nia moris loro-loron nian.
Bankada FRETILIN husu ba IX Governu, liu-liu MPRM no Timor GAP atu halo anunsiu publikú ida kona-bá Resiliensia energétika Timor-Leste nian durante hasoru krize global, inkluindu apresenta meius kontrolu ba presu kombustivél sira iha Timor-Leste atu labele sae durante periodu seguransa energétika nian.
Iha fatin hanesan Xefe Bankada CNRT Patrocino Fernandes hakarak halo koméntariu uituan ba deklrasaun Bankada FRETILIN nian, katak hotu-hotu hatene fenomena ida akontese funu iha médiu oriente ne’e, ne’e la’ós Timor nian hakarak ne’e la’ós Governu nian hakarak la’ós mós Bankada FRETILIN nian hakarak.
Tanba ne’e pretinente tebes hotu-hotu buka fó hanoin ba malu fó hanoin ba Governu atu buka medida sira halo nusa mak bele antisipa katak funu ne’e sei lori impaktu boot tebes mai iha Timor-Leste.
“Ha’u triste uituan mak deklarasaun sira hanesan ohin ne’e mai subetividade liu ita halo derasaun ida atu atinje pesoal ida ka rua tanba hahú kedan husi VIII Governu mai iha ne’e iha Parlamentu Nasionál kuandu ko’alia kona-bá mina lasees husi naran ETO, públiku bele hanoin fali katak ita sente la moras demais ho ETO nian susedade ne’ebé la após ba situasaun estadu,”tenik Deputadu Patrocino Fernandes.
Iha fatin hanesan Vise-Ministru Asuntu Parlamentár Adérito Hugo da Costa hateten, kona-bá presu kombustivél tendénsiu funu ne’e sei kontinua entaun mensajen ne’e Governu halo deskute hodi ami sei fó atensaun saida mak Governu bele halo husi ipaktu husi funu médiu oriente ninian.
Jornalista : Zita Menezes