Connect with us

Nasionál

“Fa’an” Rezidénsia Fulolo, Notariadu RAEAO Konsidera La Prienxe Rekezitu

Published

on

Hatutan.com, (21 Agostu 2023), Díli—Serbisu Konservasaun Notariadu Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA) seidauk halo kontratu definitivu bá promessa kompra no venda ka “fa’an” uma Estadu iha área Fulolo, aldeia Sanane, Suku Costa, Sub-Rejiaun Pante Makasar entre atuál PA, Arsénio Paixão Bano ho Mari Bim Amude Alkatiri, tanba konsidera la prinxe rekezitus.

Família afetadu sira bá konstrusaun rezidénsia Autoridade RAEOA, iha área Fulolo, aldeia Sanane, Suku Costa, Sub-Rejiaun Pante Makasar, hala’o konferénsia imprensa hodi ezije indemizasaun. Foto: espesiál.

Diretór Konservasaun Notariadu RAEOA, José Ase Neno Colo bá Hatutan.com  via telephone esplika, dokumentu sira ne’ebé Autoridade aprezenta ba parte Notariadu maka karta justifikasaun ka rekomendasaun hosi Diretór Terras no Propriedade Rejionál nian, tau hamutuk ho karta promessa kompra no venda entre parte rua.

 Lee Mós: Arsénio Bano “Fa’an” Uma Estadu iha Fulolo bá Alkatiri

Alende ne’e, tau hamutuk mós ho mapamentu sira ne’ebé halo levantamentu iha fulan Juñu ne’e, ho karta solisitasaun dilijénsia hosi Autoridade ho kartaun eleitorál.

Advertisement

“Hosi karta ne’ebé mak sira hatama ne’e husu ba parte Notariadu atu halo kontratu definitivu kona-bá promesa kompra no venda entre atuál Prezidente Autoridade Arsénio Paixão Bano ho eis Prezidente Mari Alkatiri,”  José Ase Neno Colo hateten ba Hatutan.com, Segunda (21/08/23).

Nia mós rekoñese katak, iha kontratu kona-bá rai ne’ebé fa’an Rezidénsia iha área Fulolo ne’e iha aldeia Sanane, suku Costa, RAEOA, parte rua halo kedan ona promessa iha tinan 2017 no asina ona kompra no venda iha momentu ne’ebá.

“Tanba ne’e maka sira ba iha Notariadu atu halo kontratu definitivu. Maibé, depois sira lori karta mai ha’u haree dokumentu sira ne’ebé mak aprezenta ne’e la prienxe rekezitu. Katak, rai ne’e labele fa’an. Entaun, sira hatama karta mai Notariadu iha loron 26 fulan Juñu 2023. Nune’e, iha fali loron 28 fulan Juñu hosi parte Notariadu fó fali karta resposta katak, rekuza (menolak) sira tanba ne’e mak ha’u lebele halo karta eskrita kompra no venda definitivu ho razaun katak rai ne’ebé Prezidente Autoridade hakarak fa’an ne’e konsidera hanesan disputa tanba rai ne’e komunidade sira nian, la’ós rai Estadu,” Diretór Notariadu RAEOA ne’e esplika.

Parte Notariadu mós haree hela katak, rai ne’e sei iha disputa nia laran, iha ne’ebée Prezidente Autoridade deklara katak, rai ne’e Estadu nian, maibe komunidade mós dehan rai ne’e sira nian, tanba ne’e mak husi parte rua se hadau-malu kona-bá objetu ida-ne’e.

“Entaun, nu’udár parte assume knaar iha notariadu lebele halo kontratu tanba rai ne’e konsidera katak sei disputa hela. Ha’u dehan ba sira atu lori malu ba rezolva tiha lai iha parte Terras no Propriedade. Se mak na’in loloos ba rai ne’e mak mai hodi bele hetan asina iha Notariadu,” José Ase Neno subliña.

Advertisement

Iha faktus seluk fali hosi parte Notariadu kaer maka rai ne’ebé sira sukat ne’e, sira seidauk publika iha karta katak iha Lei ne’e karik atu halo kadastru ba rai ruma, Lei obriga tenke publika durante loron 90 nia laran.

“Atu ema hotu-hotu bele hatene no labele subar an. Maibé, tenke fó-sai bá publiku liu hosi taka karta ruma bá iha fatin públiku hanesan iha sede suku, eskola inklui fatin sira seluk hodi ema bele haree no hatene kona-bá estatutu rai nia na’in ne’e mak loos,” nia hatutan.

Parte Notariadu RAEOA rekuza tanba rai ne’e iha titulu, bainhira sertifikadu laiha entaun Notariadu atu halo kontratu definitivu kompra no venda ba rai ne’e tenki iha titulu, katak sertifikadu tenke iha hodi bele hatene katak rai loloos ne’e se nian.

Hosi pontus hirak ne’e maka nia hakerek karta bá Prezidente Autoridade katak hanesan Notariadu labela halo kontratu definitivu kona-bá kompra no venda tanba konsidera rai se disputa hela.

Bainhira parte Notariadu RAEOA hakerek tiha karta, liu tiha loron tolu parte Autoridade mai halo fali reklamasaun maibe depois hosi parte Notariadu haruka fali karta dehan katak desizaun hosi parte Notariadu ninian loos ona no bainhira la konkorda ho desizaun hirak ne’e, entaun iha rejime jurídiku  Notariadu hateten katak karik rekuza aktu ne’e entaun bele halo rekursu.

Advertisement

Rekursu ne’e halo direita ba iha Diretór Nasionál Juiz Notariadu, tanbá ne’e mak sira halo ona rekursu ba iha ne’ebá maibe to’o agora seidauk hatene fó ona resposta ka la’e.

“Notariadu iha RAEOA foti ona desizaun iha loron 22 Juñu 2023 katak, ha’u rekuza aktu kompra no venda ne’ebé mak halo hosi atuál Prezidente Autoridade RAEOA Arsénio Bano ho Mari Alkatiri,” nia dehan tán.

Tanba ne’e maka Parte Notariadu sujere katak, sira bele iha opsaun seluk atu lori ba Tribunál tanba responsável Notariadu henesan Oe-cusse oan hatene klaru no kle’an kona-bá rai afetadu hirak ne’e.

Seidauk Indemiza Afetadu Sira

Parte Notariadu RAEOA mós seidauk bele halo aprovasaun ba promessa kompra no venda entre Arsénio bano no mari Alkatiri tanba autoridade rasik seidauk selu komunidade afetadu sira.

Advertisement

“Na’in ba rai sira momentu halo manifestasaun, Diretór Terras no Propriedade haruka ha’u ba hasoru  direitamente ho sira, hosi ne’e kedan seidauk rezolve to’o agora. Tanba ne’e mak foin daudaun na’in ba rai sira halo konferénsia imprensa husu atu parte Notariadu labale halo aprovasaun ba ema boot na’in rua nia kontratu tanba seidauk selu indemizasaun,” nia esplika.

Iha tinan 2016, bainhira foin hahú konstrusaun hosi parte Terras no propriedade halo konsultasaun ho na’in ba rai sira hodi halo esplikasaun kle’an kona-bá lalaok dezenvolvimentu Estadu nian, sira hotu-hotu konkorda, tanba Lei seidauk iha atu selu indemizasaun.

Komunidade afetadu sira koopera duni ba dezenvolvimentu iha RAEOA, liuliu halo rezidénsia bá Autoridade atu bele hela maibé ikus mai autoridade fa’an fali fali bá pessoál ne’e  maka sira la aseita no ida ne’e konsidera sai poblema públiku.

Laiha Artigu Espesiál Ida Halo Aseitasaun Rai Estadu bá Privadu

Ministru Justisa (MJ), Amandio De Sá Benevídes esplika, Lei kona-bá rai nian ne’ebé oras ne’e Timor-Leste utiliza maka Lei númeru 01/2007 no Lei númeru 13/2017, ko’alia kona-bá rai no iha Lei ne’e rasik laiha artigu ruma mak ko’alia espesiál kona-bá atu halo aseitasaun rai Estadu nian bá fali rai privadu.

Advertisement

Ministru Amandio hato’o asuntu ne’e hodi hatán bá jornalista sira kona-bá polémika fa’an rezidénsia Estadu nian iha área Fulolo, aldeia Sanane, Suku Costa, Sub-Rejiaun Pante Makasar, hosi atuál Prezidente Autóridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA), Arsénio Paixão Bano, bá eis Prezidente Autoridade, Mari Bim Amude Alkatiri.

Amandio De Sá Benevídes dehan, RAEOA ho Zona Ekonomia Espesiál no Sosiál Merkadu (ZEESM), sira iha estatutu espesiál rasik. Biar nune’e, seidauk haree artigu ruma kona-bá rai rezidénsia ne’e bele fa’an.

“Ita tenke analiza katak sim. Ita haree muito-bem iha ita-nia territóriu laran tomak, iha ita-nia Lei kona-bá rai uluk liu, Lei númeru 01/2003 kona-bá Rai. Depois, Lei númeru 13/2017 kona-bá mós rai. Regula iha ne’ebá katak laiha artigu ida espesiál mak hateten atu halo aseitasaun bá rai Estadu nian bá privádu,” Amandio De Sá Benevídes hateten bá jornalista sira hafoin partisipa serimónia komemorasaun aniversáriu ezisténsia FALINTIL nian bá dala-48, iha Kuartél Jenerál Fatuhada, Díli, Segunda (21/08/23).

“Iha de’it aseitasaun kona-bá atu halo arrendamentu. Maibé atu fa’an sasán Estadu nian bá privádu, ha’u la hatene. Keta iha ne’ebá, rejíme espesiál Oecusse nian karik. Maibé, iha ita-nia Lei rai ne’ebé mak agora ita adopta hela, hanesan ha’u temi ne’e seidauk sita iha artigu ne’ebá katak, atu halo aseitasaun ka atu halo kontratu kompra no venda Estadu ho partikulár. Ida-idak iha nia kompeténsia,” Ministru Amandio esplika.

Ministru Justisa esplika, Autoridade sira inklui RAEOA iha kompeténsia rasik kona-bá administrativu nian no kompeténsia kona-bá oinsá atu halo verifikasaun bá legalidade kona-bá direitu bá rai nian.

Advertisement

Alende ne’e, TL mós iha ona instituisaun sira hanesan rejístu notariádu, sira mak simu kbiit tuir Lei atu bele sertifika aktu hotu-hotu, kontratu hotu-hotu, inkluindu, kontratu fa’an no sosa.

Bainhira sira atu estabelese hodi konstitui kontratu fa’an no sosa, klaru katak sira tenke haree legalidade hosi fundamentu legál sira ne’ebé mak fó biban atu parte sira ne’ebé fa’an no sosa ne’e bele halo sira-nian negósiu jurídiku.

Negósiu jurídiku ida-ne’e, katak ema ida bele fa’an sasán, ema ida bele fó sasán, ema ida bele simu sasán, maibé tenke haree nia fundamentu legais, haree kódigu sivíl, haree Lei rai nian, buat sira ne’e hotu.

Tanba ne’e, Ministru Amandio dehan parte hotu-hotu bele iha direitu atu hateten buat ida, maibé nia mós iha devér atu bele haree katak, buat ne’ebé mak nia propoin, temin hotu iha fundamentu sira legál nian ka la’e, nune’e, kontratu sira ne’e iha duni nia legalidade, bele halo negósiu jurídiku.

“Sé la’e, parte ida ne’ebé mak sente la kontente bele halo  mós kontestasaun, ka nu-másimu bele lori to’o Tribunál atu bele identifika, atu bele tetu lia, aktus ka kontratus ka entre parte sira liu-liu kona-bá kompra no venda ne’e iha fatin duni atu halo ka la’e. Ida-ne’e hanesan dalan ne’ebé mak atu bele finalmente, bele tetu,” Ministru Amandio esplika.

Advertisement

Governante ne’e kompromete katak, IX Governu Konstitusionál mai ho programa sira atu haree liu-liu oinsá mak buka hadi’a naksalak sira ne’e no ministériu mós hanoin ona atu halo levantamentu dadus, hodi buka tuir saida mak sai preokupasaun públiku.

“Ita buka hela atu hatene, ami mós hanesan ita-boot sira hatene katak, iha Governu nia programa mai, ita haree katak, ita atu haree, atu hadi’a sasán sira ne’e. Ne’ebé, ita tenke iha levantamentu dadus atu bele buka-tuir, saida maka preokupasaun públiku nian kona-bá kazu fa’an ka sosa rai iha RAEOA,”  Amandio esplika tán.

 Lee Mós: Komisaun C Sei Fiskaliza Rezidénsia Estadu Fulolo Ne’ebé Arsénio Bano “Fa’an” bá Alkatiri

 Jornalista: Rogério Pereira Cárceres/Estajiáriu Lazaro Pereira Quefi

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending