Hatutan.com, (08 Marsu 2024), Díli— Autoridade Banco Central Timor-Leste (BCTL), servisu hamutuk ho autoridade kompetente sira halo ona identifikasaun bá moeda sentavu 50 serie 2013 falsu ne’ebé prodúz hosi kriminozu sira no sirkula iha merkadu, sei foti medida rigorozu hasoru autór sira.

Portavóz Governadór BCTL, Sara Lobo Brites esplika kona-bá moeda falsu ne’ebé sirkula iha rai laran liu hosi konferénsia imprensa iha edifisiu BCTL, Sesta (08/03/2024). Foto: Leopoldina de Carvalho.

Autoridade BCTL hakarak atu hato’o bá públiku katak:

Lee Mós: Atensaun, Moeda Falsu Sentavu 50 Sirkula Ona iha Timor

1. Identifika ho kuidadu moeda 50 sentavu bainhira hala’o transaksaun ruma.
2. Bainhira hetan moeda falsu ne’e, favór hato’o bá autoridade relevante hanesan PNTL, PCIC autoridade lokál iha nível aldeia, suku sira ne’ebé besik ka direta mai iha edifísiu BCTL.
3. Lalika pániku no fiar rumoris ne’ebé lansa hosi ema irresponsável sira, maibé nafatin tau fiar ba autoridade kompetente sira hodi identifika individu sira ne’ebé responsabiliza bá aktus no produsaun inklui sirkulasaun moeda 50 sentavu falsu ne’e.

BCTL sei foti medida adekuada haktuir kompeténsia ne’ebé Lei fó, hodi assegura sirkulasaun moeda ofisiál sentavu no notas amerikanu iha TL no mós servisu hamutuk ho autoridade kompetente sira hodi halo investigasaun autór ne’ebé prodúz no sirkula osan falsu sentavu 50 serie 2013.

BCTL kontinua servisu ho banku sira seluk hodi bele halo kontrolu atu buka-tuir no prende kedan osan hirak ne’e, hodi kontinua buka autór ne’ebé prodúz osan hirak ne’e ho apoiu hosi PSIC no PNTL.

“Hafoin publikasaun dahuluk iha média lori osan bá entrega, dadus to’o agora BCTL rekolla ona moeda ho kuantidade 320 ho valor $160,” portavóz Governadór BCTL, Sara Lobo Brites hateten liu hosi konferénsia imprensa iha edifisiu BCTL, Sesta (08/03/2024).

Moeda Timor Leste nian.

Tuir observasaun hosi BCTL katak, osan falsu ne’e la’ós prodúz de’it bá sentavus maibé bó mós dollar amerikanu, no ida-ne’e la’ós Lei mak la rigorozu ka laiha kontrolu hosi BCTL maibé autór ka kriminozu sira mak tenta atu halo benefisiu bá sira idak-idak nia an.

“Tanba ne’e BCTL nia servisu maka halo koordenasaun ho parte relevante sira hodi kontinua buka autór hirak ne’e hodi hapara sirkulasaun osan falsu hirak ne’e,” Sara Lobo Brites informa.

BCTL mós iha ona planu atu realiza kampaña edukativa bá autoridade sira, nune’e bele halo esplikasaun bá komunidade oinsa bele koñese didi’ak  moeda Timor-Leste nian nune’e bele identifika osan falsu ne’e.

Sara Lobo haktuir katak, implementasaun ne’ebé iha, bazeia ba Lei hodi nune’e identifika gravidade ne’e oinsa, bainhira identifika ona maka autór ne’e no nia fatin produsaun, ne’e konsidera nu’udár krime kontra nasaun.

“Se Identifika osan falsu ne’e konsidera Money laundering ne’ebé uza ba iha merkadu hodi halo transaksaun. Daudaun ne’e osan sira ne’ebé BCTL rekolla hosi banku komersiál no individu foin na’in 1,” nia hateten.  

Produsaun bá Moeda la regularmente halo tinan -tinan, maibé tinan 2 dala ida maibé depende ba estoke kuantidade ne’ebé iha.

Totál moeda 50 sentavu ne’ebé espesifiku bá tinan 2013, daudaun ne’e halo hela sirkulasaun mak kuantidade hamutuk 7.052 no valor osan $3.526.

Tuir dadus hosi BCTL, moeda falsu ne’ebé daudaun ne’e sirkula, espesifíku bá moeda ida serie 2013, enkuantu kona-bá moeda espesifikamente sentavu 50 iha serie oin-oin mak hanesan serie 2003, 2004, 2005, 2006, 2011, 2013 no 2017.

Kona-bá karakterístiku oinsa atu halo komparasaun mak hanesan, osan orijinál iha lia-fuan Repúblika Demokrátika Timor Leste, iha liafuan rua Repúblika ho Demokrátika ne’e iha asentu, no elementu seluk mak iha lia-fuan BCTL no númeru kódigu seluk.

Iha osan falsu ne’e laiha asentu iha lia-fuan Repúblika ho Demokrátika.  Komparasaun seluk ne’ebé bele halo maka, nia tamañu entre osan orijinál no falsu maka osan falsu nia tamañu mahar liu fali osan orijinál.

Seluk mós kona-ba kor osan, enkuantu osan ida falsu kor nabilan liu fali ida orijinál. Ho diferensa hirak ne’e konkluzaun katak, komparasaun entre osan falsu ho osan orijinál iha diferensa boot ne’ebé bele nota.

BCTL Kontinua Sosializa Moeda Sentavu 1

BCTL kontinua sosializa kona-bá moeda sentavu 1, tanba ne’e osan Timor Leste nian, iha merkadu labele rekuza fali ka lakohi fó fali osan ne’e atu sirkula iha merkadu no nia estoke mós sufisiente.

Sara Lobo Brites haktuir katak, kestaun ida-ne’e BCTL ko’alia ona ho parte relevante hanesan Ministériu Komérsiu Indústria hodi bele aplika 1 sentavu iha futuru.

“Dalabrak ita ba sosa sasan truka fó fali rebusadu lakohi fó fali osan. Ne’e prátika ne’ebé presiza halo korresaun iha future,” nia afirma.

Kona ba sentavu 1 iha serie tolu mak hanesan 2003, 2004, 2017 ho  nia kuantidade ne’ebé sirkula iha merkadu hamutuk 2.770 ho nia valór osan hamutuk $27.700.

Jornalista: Leopoldina de Carvalho