Connect with us

Nasionál

Prezidente Repúblika Atribui Prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello bá Timoroan Na’in-haat no Sentru Inkluzivu ida

Published

on

Hatutan.com, (10 Dezembru 2024), Díli- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, atribui Prémiu Direitu Umanus Sérgio Vieira de Mello ba Timoroan  na’in-haat no sentru dezenvolvimentu inkluzivu ida ne’ebé fó sira nia kontribuisaun makas ba sosiedade Timorense iha Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál.

Lee Mós: Haree Hikas Estatutu E.P ho I.P Sira, Saláriu Boot La Kontribui Reseita Signifikativu Bá Estadu

Manan na’in Prémiu Direitu Umanus Sérgio Vieira de Mello 2024 foto ho PR José Ramos-Horta no PM Xanana Gusmão. Foto/Elio dos Santos da Costa

Iha Prémiu Direitu Umanus Sérgio Vieira de Mello, Prezidente Repúblika José Ramos-Horta atribui ho objetivu atu rekoñese kontribuisaun hosi sidadaun Timoroan, sidadaun estranjeiru, organizasaun governamentál ka la’ós Governu nian sira, ba prosesu promosaun, protesaun no defeza direitus umanus iha Timor-Leste.

Prémiu sira ne’e fó iha kategoria rua ne’ebé diferente, maka: ida, iha Direitu Sivíl no Polítiku, ne’ebé fó ba indivíduu no organizasaun sira ne’ebé fó kontribuisaun notável ba promosaun no protesaun direitu sivíl no polítiku sira iha nasaun. Rua, Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál, atribui ba sira ne’ebé maka fó ona kontribuisaun signifikativu ba promosaun no defeza Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál.

Advertisement

Iha Prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello, ba Edisaun XVII, 10 Dezembru 2024 ne’e, Bazeia ba Dekretu-Lei No. 15/2009 loron 18 fulan-Marsu, vensedór ida-idak iha direitu atu simu sertifikadu no prémiu osan hamutuk US$10,000.00.

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta iha nia diskursu hateten prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello adopta dezde 2008 iha kedas nia primeiru mandatu nu’udár Xefe Estadu, nu’udár omenajen ba Sérgio Vieira de Mello, ne’ebé ema hotu hatene katak dezde 1999 too 20  Maiu 2002, hamutuk ho povu Timor-Leste hanesan Reprezentante Sekretáriu Jerál ONU nian iha misaun UNTAET.

Sauozu Sérgio Vieira de Mello hahú nia karreira profisionál ho ONU dezde idade 20, no servisu ka hala’o misaun iha rai barabarak nu’udár estajiadu, aprendiz no sa’e neineik ho sistema ONU nian hanesan to’o under secretary jenerál, no ikus mai too Timor-Leste no husik nia vida iha Irak bainhira hala’o misaun ONU nian.

Timor-Leste adere ba tratadu rua importante ida mak Direitu Sivíl no polítiku, ida seluk mak Direitu sosial, ekonómiku no kulturál. No kada tinan nasaun membru sira ONU nian sempre haruka relatóriu sira ba kona-ba tratadu importante sira ne’e atu haree oinsá mak nasaun sira trata Direitu sidadaun sira nian ba kestaun sira Direitus umanus nia.

Xefe Estadu afirma Timor-Leste buka mós atu rekoñese sira ne’ebé halo sira nia servisu, kolabora no kontribui iha kontestu tratadu rua ne’e, Kona-ba Direitu Sivíl no polítiku ida falu mak Direitu Sivíl, ekonómiku no kulturais.

Advertisement

“Iha Timor-Leste ita laiha problema ho Direitu Sivíl no Polítiku,  ita hatene Timor-Leste klasifikadu hanesan nasaun ne’ebé Demokrasia top iha Asia, no liberdade imprensa númeru 10 iha mundu. Ita laiha prizioneiru polítiku, violasaun ba liberdade imprensa, no laiha problema Sivíl no polítiku,” Prezidente Repúblika José Ramos-Horta  hateten, Tersa (10/12/2024).

Ramos-Horta hatutan prémiu Direitu Umanus Sérgio Vieira de Mello ne’ebé manan na’in sira simu ne’e iha kontestu Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál no ida ne’e hanesan mós direitu fundamentál husi tratadu rua ne’ebé temi, tamba hanesan sidadaun la’ós de’it ko’alia ba direitu sivíl no polítiku, maibé ba mós direitu fundamentál sira seluk, iha mós direitu ba liberdade, oportunidade,  igualdade iha setór ekonómiku, sosiál no kulturál.

“Ho servisu ne’ebé iha, no kontribuisaun ne’ebé imi fo iha seitór sira temi ne’e maka estadu rekoñese imi nia papél, hodi fo agradesimentu lori estadu nia naran ho Prémiu ne’ebé iha.” Tenik Ramos-Horta.

Iha fatin hanesan Hipólito Alves dos Santos ne’ebé hanesan mós manan na’in ba Prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello ba Edisaun XVII hateten ba dala uluk agradese ba buat hotu, ba Maromak,  uma no ahi ba tulun sira no matak malirin ne’ebé iha ikus mai hetan rekoñesimentu ba servisu sira ne’ebé halo ba sosiedade ho Prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello husi Prezidente Repúblika José Ramos-Horta.

“Hanesan premiadu ne’ebé ohin simu sente kontente ho responsabilidade tomak, tamba Prémiu ne’ebé ohin ami simu ne’e kona-ba Direitu ekonómiku, Sosiál no Kulturais. Signifika katak ita nia luta ba oin sei barak no ita,Sri iha luta foun ba sosiedade ne’e, liu-liu problema dezempregu, violasaun direitu umanus, tamba ne’e ho Prémiu ne’e bele fo motivasaun no korajen diak liután atu ami kontinua luta ba sosiedade.” Hateten Hipólito Alves dos Santos.

Advertisement

Nia hatutan utilizasaun ba fundu husi Prémiu Direitus Umanus ne’e rasik mak sei kontinua hodi sustenta atividade kooperativa ne’ebé iha ona, tau mos ba eskola no apoiu mos ba vítima sira ne’ebé vulneravel liu no durante ne’e seidauk hetan apoiu direita husi estadu.

Vensedór ba Prémiu Direitus Umanus Sérgio Vieira de Mello, Edisaun XVII, 10 Dezembru 2024 ba kategoria Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál mak:

  1. Viquiano Gama da Costa
  2. Sentru Dezenvolvimentu Inkluzivu
  3. Padre Augusto Hermenegildo Nunes, OFM
  4. Hipólito Alves dos Santos
  5. Ezequiel Fernandes de Oliveira

Jornalista: Vito Salvadór

 

 

 

Advertisement

 

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending