Connect with us

Polítika

Ronda Dahuluk Negosiasaun Fronteira Marítima TL-RI, Opozisaun Konsidera Kari Rai-Rahun Ba Povu Nia Matan

Published

on

Hatutan.com, (19 Agostu 2025), Díli– Sekretáriu Jerál FRETILIN, Mari Alkatiri nu’udár lider másimu ida iha opozisaun, konsidera diskusaun ronda dahuluk negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Indonézia ne’ebé hala’o iha Díli, Tersa (19/08/2025), hanesan atu kari rai-rahun ba povu nia matan.

Liuhosi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha edifísiu eis-titular iha Faról, Mari Alkatiri hateten problema mak iha ne’e Indonézia nia illa bara-barak no seidauk rezolve kestaun Naktuka, mas derrepente atu entrega Naktuka.

Sekretáriu Jerál FRETILIN, Mari Alkatiri. Foto/Juvinal Cabral

“Agora negosiasaun fronteira marítima ne’e saida nian, ne’e  para hatudu de’it ami sei kontinua buka lejitimidade internasionál tanba mohu ona, ne’e mak atu lori fali Nobel hotu-hotu mai halo reuniaun iha ne’e tanba la iha ona lejitimidade iha nivel doméstiku iha rai laran buka lejitimidade iha internasionál,” eis Primeiru-Ministru ne’e hateten.

“Soe nafatin rai-rahun ba povu nia matan, ne’e para halo povu sira ne’e tuir balun dehan estúpida koletiva, ma ha’u dehan lae segueira koletiva, matan lakohi haree, tilun lakohi rona, ibun lakohi ko’alia, maibé la’ós estúpidu tanba husu ba broker sira ne’e mak estúpidu sira agora riku boot, kobra ema  hotu-hotu ne’e estúpidu, ha’u la  konkorda estúpidu koletiva maibé segueira koletiva,” Alkatiri tenik.

Advertisement

Mari Alkatiri hateten, atu rezolve diskusaun ba fronteira ne’e primeiru rezolve uluk Naktuka, se hakarak duni halo negosiasaun séria anaunsér  ba tasi Kosta Súl la iha problema boot ho Indonézia tanba fronteira ne’ebá definidu ona husi primeiru governu kedas.

“Husi primeiru governu mak define iha 67 fronteira ho Indonézia, primeiru governu kedas ne’e  mak ko’alia ida ne’e, agora soe daudauk rai-rahun ba povu nia matan katak ami sei halo ida ne’e,” Alkatiri hateten.

Iha Tersa ne’e, ofisiál seniór sira husi Timor-Leste ho Repúblika Indonézia, hahú ronda dahuluk tuur hamutuk hodi halo diskusaun ba kestaun negosiasaun fronteira marítima Timor-Leste ho Repúblika Indonézia.

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, iha oportunidade ne’e hakat ba kumprimenta  formal ho ofisial senior sira husi Indonézia ne’ebé nomeia husi Prezidente Repúblika Indonézia Prabowo Subianto.

Ronda dahuluk negosiasaun fronteira marítima TL-RI iha Díli, Tersa (19/08/2025). Foto/Marcelino Tomae

“Ha’u  mai komprimenta ofisiál delegasaun husi Indonézia ne’ebé Prezidente Prabowo Subanto  delega mai Díli atu hahú formalmente negosiasaun kona-bá fronteira marítima,” Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana hateten ba jornalista sira.

Xefe Governu Timor-Leste ne’e  informa,  Timor-Leste uluk kedas husu atu komesa diskusaun kona-bá fronteira marítima, maibé Indonézia  hakarak  halo akordu tuir lei internasionál ne’ebé konsidera rai mak  komanda tasi, no bainhira hasoru Prezidente Indonézia Prabowo Subianto iha ámbitu tomada posse iha loron 20  fulan-Outubru  2024  iha Jakarta,  foin hetan sinál pozitivu, atu loke prosesu negosiasaun bá fronteira marítima.

Advertisement

Xanana rekoñese katak diskusaun ne’e la’ós atinje kedas ona rezultadu, maibé sei kontínua la’o to’o tempu oportunu ida, tanba nia fiar katak, negósiasaun fronteira marítima ho Indonézia, la’ós lori  tempu lalais de’it, maibé presiza tempu ne’ebé naruk hodi halo diskusaun kle’an.

Negosiasaun kona-bá fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia konsidera hanesan parte importante husi esforsu diplomátiku atu hetan klaridade soberania tasi no reforsa relasaun viziñu di’ak entre  nasaun rua ne’e.

Governu Timor-Leste nafatin komprometidu ba rezolusaun pasifika ba nia fronteira marítima sira tuir lei internasionál no Konvensaun Nasoins Unidas kona-ba Direitu Tasi nian (UNCLOS, sigla Inglés). Ronda negosiasaun fronteira marítima ne’ebé sei mai subliña dedikasaun kompartida husi Timor-Leste no Indonézia atu mantein estabilidade rejionál, kaer metin lei internasionál no haburas relasaun viziñu ne’ebé di’ak.

Iha polítika Estadu Timor-Leste nian hatuur katak delimitasaun ba fronteira marítima definitiva nu’udár kestaun prioridade nasionál ba Timor-Leste, nu’udár hakat ikus hodi estabelese nia soberania nu’udár estadu independente.

Ba povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu ba ninia territóriu marítima nu’udár kontinuasaun husi ninia luta naruk ba soberania no independénsia.

Advertisement

Fronteira marítima sira sei permite Timor-Leste atu esplora no dezenvolve di’ak liután rekursu petrolíferu no peska nian, enkoraja negósiu no investimentu, no hasa’e reseita sira hosi fundu soberanu rikeza nian, fundu ida ne’ebé dedika ba harii futuru prósperu ida ba povu Timor-Leste.

Sita husi pájina ofisiál Governu Timor-Leste nian, www.gov.tl, relata  katak iha fulan-Agostu 2015, lider sira Timor-Leste no Indonézia nian konkorda atu halo diskusaun foun no luan liután ne’ebé kobre tantu fronteira marítima no terrestre.

Iha fulan-Setembru 2015, Timor-Leste hahú konversasaun ho Indonézia hodi halo delimitasaun permanente ba fronteira marítima sira. Baliza rai nia porsaun ki’ik ne’ebé seidauk define sei finaliza iha tempu badak.

Iha konsulta inisiál sira kona-bá fronteira marítima sira, Timor-Leste no Indonézia dezenvolve konjuntu prinsípiu no matadalan sira no planu servisu ida ba negosiasaun sira.

Estadu Timor-Leste ho Repúblika Indonézia kompromete atu negosia fronteira marítima permanente ida tuir lei internasionál, liuliu UNCLOS.

Advertisement

Enkontru tékniku preliminár sira entre Timor-Leste no Indonézia hala’o iha finál 2018 iha Bali no iha inísiu 2019 iha Singapura. Maibé, pandemia globál  Covid-19 halo susar atu hala’o formál diskusaun sira, ne’ebé sei kontinua iha tempu badak.

Xefe Negosiadór, Kay Rala Xanana Gusmão, lidera hela negosiasaun hodi Timor-Leste nia naran. Tékniku sira  ne’ebé hala’o enkontru to’o agora harii ona fundasaun sólidu ida hosi prinsípiu sira ne’ebé fahe no serbisu tékniku hamutuk iha preparasaun ba inísiu negosiasaun formál sira.

Jornalista: Juvinal Cabral

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Komisaun A Preokupa Servisu Asesór iha Ministériu Sira

Published

on

By

Hatutan.com, (02 Fevereiru  2026), Díli– Prezidente Komisaun A Parlamentu Nasionál ba asuntu Konstituisaun no Justisa,  Deputadu Natalino dos Santos,  husu Governu atu tau atensaun ba asesór internasionál sira ne’ebé hala’o servisu iha liña ministeriál sira tanba lei barak mak asesór sira trava hela.

(more…)

Continue Reading

Polítika

Bankada CNRT Kritika Primeiru-Ministru ho Membru Governu Sira Sa’e Karreta Luxu iha Povu Barak Sei Mukit

Published

on

By

Hatutan.com, (23 Janeiru 2026), Díli- Membru Parlamentu Nasionál husi    Bankada CNRT, Virginia Ana Belo, kritika Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho nia  membru Governu sira ne’ebé daudaun ne’e sa’e karreta luxu iha povu ne’ebé barak sei mukit.

(more…)

Continue Reading

Polítika

Ezonerasaun José Belo Taraleu husi Knaar Prezidente RTTL,E.P Sai Presedente Atu Ezonera Mós Elizeu Isaac Fernandes

Published

on

By

Hatutan.com, (20 Janeiru 2026), Díli- Desizaun Konasellu Ministru nian ne’ebé ezonera antigu prezidente Konsellu Administrasaun Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públiku (RTTL,E.P), José António Belo Taraleu, hanesan presedente ba Konsellu Munistru atu foti disaun ezonera mós Prezidente inkompativel RTTL,E.P, Elizeu Isaac Fernandes.

(more…)

Continue Reading

Trending