Connect with us

Nasionál

Manifestasaun EUTL Obriga Bankada CNRT, PD ho KHUNTO Deside Kansela Sosa Karreta Foun

Published

on

Hatutan.com, (15 Setembru 2025), Díli- Manifestasaun ne’ebé organiza husi Estudante Univesitáriu Timor-Leste (EUTL), Segunda (15/09/2025), fó duni presaun maka’ás ba Bankada CNRT, PD ho KHUNTO hodi ikus mai deside la sosa karreta ba membru Parlamentu Nasionál  na’in-65.

Lee Mós: Kona-bá PN Sosa Karreta Foun, CNRT Respeita Liberdade Espresaun no Kritíka Sosiedade Sivíl

Polísia tiru gás lakrimojéniu ba manifestante sira kontra sosa karreta ba deputadu 65. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Molok ne’e Bankada Parlamentár CNRT, PD ho KHUNTO reafirma fila-fila ona katak tenke sosa karreta 65 ba deputadu na’in-65 atu hala’o sira-nia servisu hanesan órgaun lejizladór no tanba mós orsamentu ne’ebé alokada ba sosa karreta 65 ne’e konsta no aprova tiha ona iha Orsamentu Jerál Estadu 2025.

Manifestasaun ne’ebé halibur estudante universitáriu sira iha Dili laran no konsentra iha resintu Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL) mézmu akontese insidente hodi rezulta patrimonu balu rahun, inklui estudante kuaze na’in-haat hetan kanek tanba Polísia lansa tiru gás lakrimojéniu, fó duni nia rezultadu pozitivu ba estudante sira-nia ejijensia prinsipál kona-bá hapara sosa karreta ba Deputadu na’in-65 ne’e.

Advertisement

Liuhosi konférensia imprensa iha PN, Bankada CNRT, PD no KHUNTO, pronúnsia no deside kansela sosa karreta foun bá Deputadu sira.

Vise-Prezidente Bankada CNRT, Deputadu Patrocinio Fernandes, hateten Bankada CNRT,  PD no KHUNTO marka sira-nia pozisaun kona-bá desizaun sosa karreta ba Deputaud sira na’in-65 mak hanesan tuir mai ne’e;

  • Konstituisaun da Repúblika (KRDTL) fó kna’ar importante tolu bá Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál maka  hanesan: a). Halo lei; b). halo fiskalizasaun ba aktu governativa, no c). foti desizaun politika bá Estadu no Nasaun nian.
  • Estatutu Deputadu ne’ebé aprová iha primeira-Lejislatura (tinan 2004) mak define kona-bá Deputadu sira tenke iha fasilidade hodi hala’o sira-nia misaun parlamentár, inklui transporte ne’ebé ho kondisaun adekuadu.

“Bankada CNRT, PD no KHUNTO kaer bá preokupasaun deputadu 65 nian iha VI Lejislatura kona-bá kondisaun karreta sira ne’ebé atuál deputadu sira uza hodi halao kna’ar, no husi sorin seluk mosu lamentasaun sira husi parte Sekretariadu Parlamentu Nasionál kona-bá difikuldade jestaun karreta operasionál atu hátan bá nesesidade transporte bá  deputadu sira, no mós lamentasaun kona-bá kustu bá manutensaun karreta sira ne’ebé daudaun ne’e deputadu sira uza,” Deputadu Patrocinio Fernandes hateten.

Reprezentante povu ne’e hateten, hafoin halo leitura didi’ak bá situasaun sira ne’e maka Bankada CNRT, PD no KHUNTO aseita atu aloká verba bá akizisaun karreta bá Parlamentu Nasionál iha OJĘ tinan 2025 ne’ebé aprova iha fulan-Novembru tinan 2024, atu bele hatan bá situasaun ne’ebé temi ona iha pontu 2 no 3.

Bankada CNRT, PD no KHUNTO konsiénte katak desizaun sosa karreta la reprezenta preokupasaun públiku nian, no haree de’it bá ezijénsia deputadu 65 no defikuldade neʼebé Sekretariadu PN infrenta hodi hamosu tiha preokupasaun iha públiku, no ikus mai parte seluk esplora tiha nu’udár aproveitamentu politiku hodi hamosu instabilidade bá ita nia País,”nia tenik.

Bankada CNRT, PD no KHUNTO hateten “tetú bá situasaun sira hotu, Bankada CNRT, PD no KHUNTO halo análize bá polémika sosa karreta, nomós haree katak própriu Deputadu balun direta no indireta esplora situasaun ne’e nu’udár aproveitamentu ida ba sira nia interese polítika partidária no grupu nian hodi instrumentaliza tiha emosaun públiku hodi halo instabilidade ba ita nia rain. Nune’e, Bankada CNRT, PD no KHUNTO deside hodi husu bá Parlamentu Nasionál atu kansela prosesu tomak kona-bá akizisaun karreta,”.

Advertisement

Manifestante sira buka mahan salva aan tanba hetan tiru gás lakrimojéniu. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

Iha fatin hanesan Xefe Bankada FRETILIN Aniceto Lounginhos Lopes Guterres hateten, nia parte  agradese uluk  bá manifestante sira ne’ebé konsegé organiza malu ohin mai halo manifestasaun.

“Seidauk to’o loron tomak ida sira (Bankada Governu) komesa muda ona sira-nia posizaun ne’e di’ak, ida-ne’e maka FRETILIN espera dezde uluk, ne’ebé posizaun FRETILIN dezde uluk ami hakarak hasai osan sosa karreta nian, tanba ita iha prioridade seluk, povu iha nesesidade barak ne’ebé ita presiza atende. Deputadu sira nian privileziu barak tiha ona, parese la presiza sosa karreta,” Deputadu  Aniceto Lounginhos Lopes Guterres hateten bá jornalista sira iha PN.

Iha fatin hanesa Bankada PLP mós halo konférensia imprensa bá  posizaun  Bankada PLP ne’ebé antes iha diskuzaun orsamentu jeral estadu (OJE) 2025 nian,  Bankada PLP hatama proposta hodi kansela sosa karreta foun bá Deputadu sira.

Vidru Odamatan UNTL Rahun

Mosu tuda fatuk ho akua iha manifestasaun iha resintu Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) hodi rezulta vidru odamatan Universidade  nian rahun, tanba tiru  gás lakrimojéniu husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL).

Vitima ne’ebé hetan kanek husi atuasaun PNTL nian ne’e,  Jeronimo Nicolau da Silva husi Departementu  Filozofia UNTL hateten bainhira nia tuir hela asaun manifestasaun ne’ebé Estudante Universitariu Timor Lorosa’e (EUTL) hamutuk ho sosiedade sivíl organiza iha resintu UNTL nian  mosu  infiltrasaun hosi grupu balun tuda aqua mamuk no fatuk ba manifestasaun nia laran mak autoridade seguransa tiru gás lakrimojéniu.

Advertisement

“Ami mós hamriik hela iha oin ne’ebá, ami mós lahatene tanba sira derrepente tuda mak ami halai fahe malu mak Polísia sira tiru gás lakrimojéniu mai loos kona ha’u, ha’u mós hateke fila kona kedas ha’u, ne’ebé ha’u monu lahatene aan no liu tiha oras balun mak hateke sae , ne’e mak maun ida dehan lori ba ospitál Formoza hodi halo tratamentu,” vitíma Jeronimo Nicolau da Silva  ba Hatutan.com hafoin halo tratamentu saúde.

Vitima ne’e haktuir nia ba halo tratamentu la iha ambulansia ida mak iha atu tula, maibe ema balun mak ajuda nia lori ba Sentru Saúde Formoza.

Segundu Komadante Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) Komisariu Polísia Pedro Belo tuun direta hodi alerta ba manifestante sira halo asaun ho pasífiku. Foto/Juvinal Cabral dos Santos

“Ami iha oin la tuda ida, tanba ami hamriik iha oin ema husi kotuk tuda mak ami halai fali ba kotuk tanba ami trauma ho kilat no gas air mata  kona ami nia matan ami trauma halai ba kotuk tiru kona lansung ha’u”.

Tuir observasaun Hatutan.com hale’u tuku 08:00 Otl balun Estudante Universitáriu Timor Lorosa’e (EUTL) no sosiedade sivíl organiza halo manifestasaun iha resintu UNTL nian hodi kontra desizaun Parlamentu Nasional (PN) kompra viatura foun ba deputadu 65.

Manifestasaun ne’e hahú la’o autoridade seguransa ekipa konjunta  Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) no FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) dadeer deit iha ona resintu UNTL  halao ona seguransa  iha arredor PN hodi asegura manifestante sira.

Bainhira demostrasaun la’o hale’u tuku 11:03  Otl, mosu grupu balun hahú tuda aqua mamuuk, hodi ho nune’e parte seguransa EUTL no PNTL halo kedas intervensaun katak labele tuda halo asaun ko’alia de’it, maibé haree ba manifestante barak derrepenti fatuk balun tuda husi UNTL laran mak tama iha asaun manifestasaun nia leet, nune’e autoridade seguransa tiru gás lakrimojéniu hodi hafahe manifestante sira.

Advertisement

Depois situasaun hakmatek manifestante nain tolu monu hela iha resintu UNTL bainhira jornalista sira hakbesik sira doir an hateten Polísia mak tiru gás lakrimojéniu kona sira.

Situasaun ne’e mosu barullu Segundu Komadante Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) Komisariu Polísia Pedro Belo tuun direta hodi  alerta ba manifestante sira  halo asaun manifestasaun ne’e liberdade espresaun, maibé tuir regra labele mosu anarkismu ruma.

“Alin sira hotu-hotu rona mai ita-boot sira bele hato’o ita-boot sira-nia aspirasaun, ita-boot sira bele hakilar la iha problema, maibé ita-boot sira labele tuda fatuk, labele tuda aqua. Ha’u husu ita-boot sira labele okupa fali estrada ida ne’e ita-boot sira bele ba hakilar iha ita-boot sira nia kampus laran,” Komisáriu Polísia Pedro Belo  lia-tuun ba manifestante sira.

Komandu PNTL informa ba manifestante sira katak iha ema balun ne’ebé lori arma branka ruma, ka hetan grupu balun ne’ebé tuda seguransa EUTL kaer hato’o ba Polísia nune’e prosesu.

Hatan ba komandu manifestante husu atu autoridade seguransa labele uza gás lakrimojéniu tiru hasoru manifestante sira tanba ema ne’ebé mak tuda ne’e fatuk mai husi kotuk tanba ne’e PNTL balun koloka iha kotuk atu haree ema balun atu estraga asaun manifestasaun ida ne’e.

Advertisement

Iha fatin hanesan Komandante Operasaun Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Superintendente Xefe Polísia Justino Menezes, ba jornalista iha resintu Parlamentu Nasional (PN)  haktuir ohin manifestasaun hahu tuku 08:00 Otl balun até agora manifestasaun sei barak hahú mosu ona  tuda nune’e PNTL sei haree justifika, avaliasaun  hafoin fó informasaun detallu.

“Ita seidauk haree ema nain hira mak kanek no objetu sira hanesan karreta hira mak  sira tuda rahun, ita sei fó sai. Ita sei haree situasaun depois ita tetu ita deside  ita foti desizaun,” Superintendente Xefe Polísia Justino Menezes tenik.

Superintendente Xefe Polísia Justino Menezes, husu ba estudante Universitariu sira halo manifestasaun ne’e atu espresa hanoin kritika ho di’ak atu halo mudansa ba buat ruma ho liafuan de’it la’ós uza fali sasan kroat arma hodi estraga ema seluk, no sasan sira estadu ninian ho privadu.

Jornalista: Zita Menezes/Juvinal Cabral dos Santos

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending